Voor christenen is het kwaad geen substantie, geen reëel en elementair principe. Het is louter een gebrek aan het goede, een zijnsvermindering in schepselen die hun essentiële zijn aan God ontlenen. Satan is geen Ahriman onder een andere naam, geen eeuwig principe van de Duisternis tegenover het goddelijke principe van het Licht. Satan is niet meer dan de belangrijkste van een groot aantal individuele engelen die op een gegeven tijdstip verkozen hebben zichzelf van God af te scheiden. Het is slechts een kwestie van beleefdheid dat wij hem de Boze noemen.
Er zijn vele bozen, van wie Satan de voornaamste Uitvoerder is.

Duivels zijn personen, ieder met zijn eigen karakter, temperament, nukken, stokpaardjes en eigenaardigheden. Er zijn machtswellustige duivels, wellustige duivels, inhalige, trotse en ingebeelde duivels.
Bovendien zijn sommige duivels belangrijker dan andere; want zelfs in de hel behouden zij de posities welke zij in de hemelse hiërarchie bekleedden voor hun val. Zij die in de hemel gewone engelen of aartsengelen waren zijn laaggeklasseerde duivels van geringe importantie. Zij die ooit Heerschappijen, Vorstendommen of Machten geweest zijn vormen nu de haute bourgeoisie van de hel.

[§ 22] Vooreerst moeten we wel weten dat de demonen niet als boze geesten — zoals wij dat bedoelen als we ze met dat woord noemen — geschapen zijn. Want God heeft niets slechts gemaakt en zelfs zij zijn goed geschapen, maar zij zijn de hemelse wijsheid ontvallen en sindsdien kruipen ze vernederd rond op aarde. De Grieken hebben ze enerzijds bedrogen met hun vertoningen, terwijl ze vanuit hun afgunst op ons Christenen, alles in beweging zetten om ons de toegang tot de hemelen te beletten, opdat wij niet zouden opstijgen naar de plaats van waaruit zij neergestort zijn.

Overigens wordt in de teksten van Antonius en de woestijnvaders niet of nauwelijks gesproken over hel en vagevuur.

geeft een zeer lyrische beschrijving van geesten en demonen vanuit het perspectief van de primitieve mens:

We zullen enige moeite moeten doen om ons te verplaatsen in de denkwijze waaruit deze pogingen voortkomen. Omdat wij zijn grootgebracht in een filosofie die de natuur persoonlijkheid ontzegt en haar reduceert tot de onbekende oorzaak van een geordende reeks indrukken op onze zintuigen, is het voor ons moeilijk ons te verplaatsen in de primitieve mens, aan wie dezelfde indrukken zich voordoen als geesten of het werk van geesten. In de loop van de eeuwen is het geestenleger, dat eens zo dichtbij was, steeds verder van ons teruggeweken, door de toverstaf van de wetenschap verdreven uit huis en haard, uit vervallen kluizenaarshutten en met klimop begroeide torens, uit betoverde open plekken in het bos en eenzame meren, uit kolkende inktzwarte wolken die bliksem spuwen en uit de vriendelijker wolkjes die de zilveren maan tot kussen dienen of de gouden avondhemel bezaaien met vurig rode flarden.
De geesten zijn zelfs verdreven uit hun laatste bolwerk in de hemel, waarvan de blauwe koepel nog slechts in kinderogen doorgaat voor het scherm dat de glorie van de hemelse wereld aan het oog van stervelingen onttrekt. Alleen in dromen van dichters of in emotionele uitingen kunnen we af en toe nog een glimp opvangen van het laatste wapperen van de banieren van de terugtrekkende legerschaar, horen we het laatste geruis van hun onzichtbare vleugelslag, de klank van hun spottend gelach of van engelenmuziek die in de verte wegsterft.
Hoe anders is dat bij de primitieve mens! In zijn verbeelding krioelt de wereld nog steeds van die vreemde wezens die door een nuchterder filosofie zijn afgedankt. Zowel wakend als slapend waant hij zich omringd door feeën en kabouters, geesten en demonen. Zij volgen hem op de voet, zij verbijsteren zijn zinnen, zij nemen bezit van hem, zij plagen en misleiden en kwellen hem op duizend grillige en duivelse manieren.

De ongelukken die hem treffen, de verliezen die hij lijdt, het verdriet dat hij moet dragen, dit alles wijt hij ofwel aan de hekserijen van zijn vijanden ofwel aan de wrok, de toorn of de grilligheid van de geesten. Hun voortdurende aanwezigheid put hem uit, hun onvermoeibare boosaardigheid maakt hem wanhopig; hij snakt er met onuitsprekelijk verlangen naar helemaal van hen verlost te zijn en keert zich af en toe, in het nauw gedreven en omdat zijn geduld volkomen is uitgeput, fel tegen zijn kwelgeesten en doet een wanhopige poging om de hele meute van zijn land te jagen, om de lucht te zuiveren van hun krioelende aanwezigheid

[§ 6] Tenslotte, toen de draak zelfs op die manier niet in staat bleek Antonius eronder te krijgen ... verscheen hij aan Antonius als een zwart jongetje, een zichtbare vorm aannemend die overeenkwam met de kleur van zijn geest.
... Toen de zwarte dat hoorde, sloeg hij direct op de vlucht, huiverend bij deze woorden en durfde niet langer zelfs in de buurt van die man te komen.

Een passage van Abba Apollo (of Apollonius) uit de Historia Lausiaca (of de Historia Monachorum), waaruit zowel de bekeringsdrift blijkt als de opvatting van Ethiopisch jongetje als de gepersonifieerde zonde der trots:

Toen hoorde hij de stem van God die tot hem zei: 'Apollo, door jou zal ik de wijsheid van de Egyptische wijzen verwarren en de vaardigheden van dat volk. En door mij zul jij de wijzen van Babylon verwarren en alle verering van demonen uit hun midden verdrijven.

Ga dan naar de plek waar ze wonen en je zult voor mij een bijzonder en perfect volk stichten dat streeft naar goede werken.'
Hij antwoordde: 'Heer, bevrijdt mij van een opschepperige trots, opdat ik niet, boven mijn broeders verheven, al Uw gerechtigheid zal verliezen.' Toen sprak de goddelijke stem opnieuw tot hem: Steek je hand in je keel en trek er uit wat je daar vindt, en begraaf dat in het zand.' Onverwijld stak hij zijn hand in zijn keel en trok daar een kleine Ethiopiër uit, en begroef deze in de woestijn terwijl deze schreeuwde: 'Ik ben de geest van de trots!'

Het beeld dat hier in deze passage wordt opgeroepen is dat van de duivelse trots, als een soort zwarte pad die in de keel zit, en die door de Abba zelf uitgedreven wordt, maar dan gecombineerd met een schuldgevoel, omdat de aangekondigde evangelisatie gericht is tegen de Egyptenaren en Babyloniërs, wat eigenlijk een soort vernietiging inhoudt van die volkeren, hun wetenschap en hun godsdiensten. De schuld wordt dan getemperd door deze “Ethiopiërs,” dat wil zeggen ‘zwartjes’, een minderwaardig soort mensen, als duivels en demonen te zien of te betitelen. En die mag je — of zelfs moet je — bestrijden.
Daar zijn nog heel wat meer voorbeelden van, zoals bij Macarius van Alexandrië in de Historia Monachorum :

De kleine Ethiopische jongens kwelden degenen die zaten door twee vingers tegen hun oogleden te drukken, waarna zij begonnen te sluimeren. Door bij iedereen een vinger in de mond te zetten maakten zij hen onmiddellijk aan het geeuwen. Toen de broeders zich voor het gebed na de psalm plat op de grond uitstrekten renden zij steeds om elk van hen heen, terwijl er één aan een monnik liggend in gebed verscheen als een vrouw ... en de anderen gekke toeren uithaalden. En wat voor vorm de plagende duiveltjes ook aannamen, deze werd vermengd met de gedachten in de harten van hen die aan het bidden waren.

[§ 30] Zij zijn hoe dan ook bang voor het vasten van de asceten, hun nachtwaken, hun gebeden, hun zachtmoedigheid, hun rust, hun minachting voor geld en ijdelheid, hun nederigheid, hun liefde voor de armen, hun aalmoezen, hun lankmoedigheid en bovenal hun eerbied voor Christus.
[§ 52] [En] ... Antonius werd bijgestaan door de Verlosser en bleef onaangetast door zijn sluwheid en veelsoortige trucs.

Antonius geeft pagina's lang instructies aan zijn leerlingen hoe zij de duivels en demonen moeten herkennen en bestrijden.
Overigens komen uiterlijke beschrijvingen als faun-achtigen, of sater-achtigen in de Vita van Antonius nauwelijks voor. Het blijken vaak auditieve of mentale manifestaties te zijn, of onschuldige gestalten als vermommingen van demonen. Een vermomming als "zwart jongetje" heb ik hierboven al besproken, en de vermomming als verleidelijke vrouw zal ik verderop bespreken. Alleen in § 53 zien we iets dat enigszins op de bekende gestalte van de duivel lijkt, een wezen met ezelspoten en hoeven onder en een menselijke torso boven.
Een paar saillante citaten:

[§ 8] De vijand ... kwam op een nacht met een menigte demonen. Hij diende hem zo veel zweepslagen toe dat hij zonder nog iets te kunnen zeggen van de pijn op de grond bleef liggen. Antonius verzekerde dat de marteling zo buitensporig was geweest, dat geen slagen door mensen toegediend hem ooit zo hadden kunnen pijnigen.

[§ 9] Toen riep hij zijn hellehonden bij elkaar ... Toen het nacht was geworden, maakten de demonen zo'n ontzettend lawaai dat het wel leek of die hele plaats door een aardbeving werd getroffen. De demonen leken de vier muren van zijn vertrek te doorbreken en erdoor naar binnen te komen, waarbij ze het uiterlijk van wilde beesten en kruipende dingen hadden aangenomen.

[§ 13] Bekenden die hem kwamen opzoeken ... hoorden dan een geluid dat klonk als lawaaierige menigten die binnen veel herrie maakten en jammerkreten lieten horen ... De mensen buiten dachten aanvankelijk dat er mannen met hem aan het vechten waren... maar toen ze door een gat naar binnen keken, zagen ze niemand en beseften toen dat het demonen waren ...
[§ 22] Vooreerst moeten we wel weten dat de demonen niet als boze geesten — zoals wij dat bedoelen als we ze met dat woord noemen — geschapen zijn. Want God heeft niets slechts gemaakt en zelfs zij zijn goed geschapen, maar zij zijn de hemelse wijsheid ontvallen en sindsdien kruipen ze vernederd rond op aarde.

[§ 23] Want als zij het hart niet openlijk kunnen verleiden met smerige pleziertjes, komen zij in een andere vermomming en verwekken zij hallucinaties en proberen schrik aan te jagen door te veranderen van gedaante en de gestalte van vrouwen aan te nemen of die van wilde dieren, of kruipend ongedierte, of reusachtige lichamen, of afdelingen soldaten.

[§ 39] Op een keer kwamen ze dreigend naderbij en omringden mij als soldaten in volle wapenrusting. Een andere keer vulden ze het huis met paarden, wilde beesten en kruipend ongedierte...
[§ 40] Op een andere keer, terwijl ik aan het vasten was, kwam hij, zeer sluw, in de gedaante van een monnik die broden bij zich leek te hebben en gaf me de raad: ‘Eet toch wat en houd op met al die inspanningen. U bent ook maar een mens, u zult nog ziek worden.’ Maar ik doorzag zijn truc en stond op om te bidden. Dat verdroeg hij niet. Hij gaf het op en als rook leek hij door de deur naar buiten te gaan.
[§ 53] Toen hij enkele dagen later aan het werk was ... kwam er iemand aan de deur en trok aan het koord dat hij aan het vlechten was... Hij stond op en zag een dier dat weliswaar boven de dijbenen wel op een mens leek maar verder de poten en hoeven van een ezel had. Antonius sloeg slechts een kruis en zei: “Ik ben een dienaar van Christus. Als je tegen mij bent uitgezonden, wel, hier ben ik.” Maar het dier vluchtte met zijn demonen in zo'n grote haast dat het viel en stierf. En de dood van het dier betekende de val van de demonen.

[§ VI] ... [Antonius] zag een wezen half mens, half paard, dat naar de mening van de dichters centaur wordt genoemd. Zodra hij die zag, maakte hij op zijn voorhoofd het kruisteken.
‘Hé, jij daar,’ riep hij, ‘waar in deze streek woont de dienaar van God ongeveer?'
Het wezen maakte vreemde, gekke geluiden, waarbij het woorden verhaspelden die niets betekenden, met een gezicht geheel overdekt met borstelige haren, maar onderdanig probeerde het toch zichzelf begrijpbaar te maken. Het wees toen met de rechterhand in de gewenste richting, racete over het wijde land met de snelheid van een vogel en verdween uit het zicht.
Ik [Hiëronymus] weet niet echt, of dit nu een verschijning was door de duivel gezonden om hem bang te maken, of eenvoudigweg een dier dat door de woestijn, die een broedplaats is van allerlei monsterlijke beesten, was verwekt.

En dan komt hij nog een vreemd wezen tegen, waar hij wel een beetje bang voor is.

[§ VII] Sprakeloos liep Antonius verder en dacht na over wat hij had gezien.
Na korte tijd zag hij in een rotsachtige uitholling een heel kleine dwerg met een gekromde snuit en gehoornd voorhoofd, wiens onderste ledematen eindigden in de hoeven van een geit.
.... een van de bewoners van de woestijn die de heidenen aanbaden als faunen, saters en incubi.

Men — in ieder geval kerkvader Hiëronymus — geloofde dat deze wezens echt bestonden, als creaturen van vlees en bloed.

[§ VII] ... tijdens het bewind van Constantijn * [werd] een levend wezen zoals dit in Alexandrië vertoond, wat het volk een bijzonder schouwspel verschafte.

In hun keuze voor de woestijn als plaats van meditatie en leven volgden Antonius en Paulus natuurlijk ook Jezus na, die veertig dagen vastend in de woestijn had doorgebracht, waar Hij de drie verzoekingen door de satan had weerstaan (Matteüs 4,1). Ook al zou hij daar volgens de bijbel door de Geest van God heen zijn gebracht, het lijkt er toch meer op dat Hij de confrontatie met de duivel expres had opgezocht. En dat Hij met zijn ascetisch verblijf in de woestijn Johannes de Doper weer navolgde.
Net zoals Jezus in de woestijn beloond wordt met het gezelschap van engelen zien we ook in de Vita dat de strijd van Antonius met de demonen beloond wordt door een hemels visioen, de stem van de Heer:

[§ 10] Ook op dat moment was de Heer de worsteling van Antonius niet vergeten maar schoot hem te hulp. Want toen hij omhoog keek, zag hij het dak als het ware opengaan en een lichtstraal naar hem neerdalen.

En de Heer sprak zelfs met hem:

[§ 10] “Ik was hier ..., Antonius, ... ik wachtte om jouw worsteling te kunnen zien. Omdat je nu stand hebt gehouden en geen nederlaag hebt geleden, zal ik voor altijd jouw helper zijn en jou overal beroemd maken.”

[§ 49] Aan de voet van die berg was een heldere bron met zoet en heel koel water, en daaromheen een vlakte met een paar verwaarloosde palmbomen.
[§ 50] Omdat hij overvloedig water had om te besproeien, zaaide hij. Dit deed hij jaar na jaar, en zo had hij voortaan zijn eigen brood ... [en] begon hij ook wat groenten te verbouwen ...

Necropolis van Bagawat

[§ 7] Zijn nachtwaken ging zo ver dat hij dikwijls de gehele nacht slapeloos doorbracht. En dat niet één keer, maar vaak, tot de verwondering van velen.

[§ 52] Als hij de nacht wakend doorbracht, stuurde de duivel wilde beesten op hem af en vrijwel alle hyena's van de woestijn kwamen dan uit hun holen en omsingelden hem en hij stond in hun midden, terwijl elk van hen zijn muil opensperde en dreigde hem te bijten...

[§ 65] Daarna vergat hij te eten, maar bleef verder die dag en gedurende de hele nacht zuchten en bidden.

Een ander aspect van dit 's nachts waken en bidden is slaapdeprivatie. Een verminderde behoefte aan slaap zou een gevolg zijn van de ascetische praktijken — de verregaande ontspanning als gevolg van meditatie bijvoorbeeld zou beter doen uitrusten dan slaap — maar opzettelijk wordt niet als ascetische methode gehanteerd. En wanneer er sprake is van opzettelijke slaapdeprivatie, dan doet de asceet dat omdat het visioenen of hallucinaties bevorderd.
En nog even verder psychologiserend: angst is een aspect dat de drie factoren woestijn, graftombe en spookuur gemeenschappelijk hebben, en angst is een geheid veroorzaker van hallucinaties. Als men dan al bang is vanuit de verwachting wilde beesten, vreemde monsters, kwellende duivels en zo meer aan te treffen, dan zal het minste of geringste dat daar op lijkt een vicieuze cirkel van vrees — "hoor ik daar een spook? — en angst — "oei, ik zie daar een monster! — op gang brengen.

zegt daar het volgende over:

Het was hun vaste overtuiging dat de lucht die ze inademden bevolkt werd door onzichtbare vijanden, door talloze demonen die van iedere gelegenheid profiteerden en iedere gedaante aannamen om hun argeloze deugdzaamheid te bedreigen en hen aldus in verzoeking te brengen.
Hun verbeeldingskracht en zelfs hun zintuigen werden bedrogen door de illusies van een mateloos fanatisme, en de kluizenaar wiens middernachtelijk gebed door een ongewilde slaap werd onderbroken verwarde de afschuwwekkende of vreugdevolle spookbeelden die hem in zijn slaap hadden bezocht gemakkelijk met de dromen die hij wakend had gehad.

In het algemeen was de houding van de asceten vrouw-onvriendelijk, om het zacht uit te drukken.
Het was de geliefkoosde vermomming van de duivel. Dus elke vrouw zou de asceet in verleiding kunnen brengen.

[§ 5] ... toen de Vijand zag dat hij te zwak was voor de vastberadenheid van Antonius en dat hij eerder zelf het onderspit zou delven vanwege diens standvastigheid, vertrouwde hij, afgeslagen door het geloof en bezwijkend onder de aanhoudende gebeden van Antonius, uiteindelijk op de wapens ‘die in de navel van de buik’ zijn, en waar hij zich ook op beroemde. Dat is namelijk zijn eerste valstrik voor jonge mensen.
En de duivel, ongelukkig schepsel, bestond het zelfs de gestalte van een vrouw aan te nemen en al haar gedragingen na te bootsen, alleen om Antonius te verleiden.
[§ 19] Evenmin zullen we enige begeerte naar vrouwen of enig ander onrein genot behouden, maar we zullen ons ervan afwenden als van iets dat voorbij is ...
[§ 23] Want als zij het hart niet openlijk kunnen verleiden met smerige pleziertjes, komen zij in een andere vermomming en verwekken zij hallucinaties en proberen schrik aan te jagen door te veranderen van gedaante en de gestalte van vrouwen aan te nemen ...
[§ 55] Aan de monniken die tot hem kwamen gaf hij altijd het voorschrift: “Vertrouw op de Heer en heb Hem lief, behoed je voor onreine gedachten en vleselijke lusten..."

[hfdstk 3] De duivel prikkelde daarom zijn zinnen, en ontstak in zijn rijpend lichaam het vuur van de wellust. ... en een hele optocht van ideeën overstroomde zijn geest over dingen waarmee hij geen ervaring had gehad.
[hfdstk 4] Zo talrijk waren zijn verleidingen en zo verschillend de valstrikken van de demonen, dag en nacht ... Hoe vaak wel niet, als hij lag, verschenen er naakte vrouwen aan hem, hoe vaak wel niet verschenen er overdadige bankettafels als hij vastte!

Maar toen begon de Verleider hem op de proef te stellen ... en toonde hem op een avond de gestalte van een mooie vrouw die door de woestijn dwaalde. Zij vond de deur open en liep gewoon zijn cel in, knielde aan zijn voeten en smeekte hem om onderdak omdat de nacht haar had overvallen. Hij had medelijden met haar, en liet haar binnen, wat hij niet had moeten doen.

Een andere vergissing was haar diepgaand te ondervragen, Zij vertelde hem een lang verhaal, doorspekt met allerlei soorten vleierij en misleiding, en rekte haar conversatie over lange tijd uit. En zo wist ze hem tot gedachten van liefde te verleiden. Ze kletsten met elkaar, lachend en giechelend.
Haar manier van spreken fascineerde hem, en tenslotte wist zij de asceet helemaal te boeien door zijn hand, zijn baard en zijn nek vast te houden. Zijn gedachten waren verward, een veilige manier om genot te beleven bood zich aan, de daad was nu binnen handbereik, en in zijn geest gaf hij toe aan deze gedachten. Als een bronstige hengst die wild steigerend op zoek is naar een merrie probeerde hij se+suele gemeenschap met haar te hebben.
Plotseling schreeuwde zij met een luide stem en verdween uit zijn handen, als niet meer dan een soort schaduw. De menigte demonen die hem had misleid kon je nu in de lucht horen lachen en hem tarten, met luide stem roepend: "Ieder die zichzelf verhoogt zal vernederd worden. Jij was ooit tot in de hemel verheven, nu ben je in de diepste afgrond gestort."

(1) Toen hij eens door de demon van de ontucht werd geplaagd, veroordeelde hij zichzelf er toe om zes maanden naakt in het moeras van Sketis te gaan zitten dat in de grote woestijn ligt. Dat is namelijk een plek waar de muskieten zo groot zijn als wespen en zelfs de huiden van wilde zwijnen verwonden. Hij werd daar zo over zijn hele lichaam gestoken dat hij zulke builen kreeg dat je zou kunnen denken dat hij aan lepra leed. Toen hij na zes maanden terugkeerde naar zijn cel, kon men alleen aan zijn stem nog merken dat hij Macarius was.
(2) Op een keer, naar hij ons zelf vertelde, toen hij werd gekweld door de demon van de ontucht, stond hij de hele nacht in een waterput ook al was het winter om zijn lichaam met de kou te kastijden.

Onthoudingen kunnen dus juist sterke fantasieën oproepen over datgene dat onthouden wordt. De opgave van de asceet zou dan zijn deze fantasieën in een mystieke richting om te buigen en je er met eenzelfde soort fascinatie of obsessie op te blijven richten. Vandaar dus al die Verzoekingen van wulpse vrouwen!
Dit is een psychologisch inzicht dat bij Antonius en andere woestijnvaders zeker aanwezig was, hoewel ze het herhaaldelijk blijven optreden van dergelijke vooral wellustige fantasieën toch bleven toeschrijven aan duivelse influisteringen, zij het via een omweg.
In ieder geval werd erkend dat de duivel meer kans had, meer ingangen, als de asceet zwak was op de punten van verlangens, begeerten, enzovoort. Zoals Abba Johannes van Lycopolis het zegt:

Want de duivel bemachtigd een ingang in onze harten elke keer dat er ontucht en verdorvenheid van de wil plaats vindt, omdat ondeugden tot hem behoren net zoals de deugden uit God komen. Als er ondeugden in ons hart zijn verwelkomen zij de komst van de duivel alsof hij zijn eigen domein ingaat ....

Zoals Antonius het zegt:

[§ 42] Want als zij komen, doen zij dat in een vorm die overeenkomt met de toestand waarin zij ons vinden, en aan de geestestoestand waarin ze ons vinden, passen zij hun hersenschimmen aan.

Voorkómen is beter dan genezen, dus vrouwen mochten in het algemeen niet in de buurt van de asceten komen. Hele sterke staaltjes hiervan zijn te lezen in de Historia Lausiaca en Historia Monachorum, maar ook in de Vita van Antonius is wel een voorbeeld te vinden:

[§ 58] Er was ook een maagd uit Boesiris in de provincie Tripolis, die een vreselijke en afzichtelijke afwijking had ... Haar ouders [gingen] naar Antonius ... Toen ze hem vroegen of zij ook toegelaten kon worden, stond Antonius dat niet toe ...

En hieronder zien we iets van de benadering (of beter het gebrek daaraan) van de al eerder genoemde Abba Johannes van Lycopolis :

Hij was nu negentig jaar oud en had al in veertig jaar geen vrouw gezien. Hij verliet zijn cel nooit en hij had ook nooit een vrouw toegestaan zich aan hem te vertonen, en hij wilde de vrouw van de tribuun absoluut niet zien.

Zelfs je eigen moeder mocht niet te dicht in de buurt komen, zelfs niet als ze op sterven na dood was. Zoals blijkt uit de Vita van Simeon:

[*] Nogal lange tijd hierna hoorde zijn moeder waar hij was en kwam hem bezoeken, maar hij wou haar niet zien, want het was vrouwen verboden om die plaats binnen te gaan.
"Wacht gewoon maar een tijdje," zei Simeon, toen hij haar stem hoorde, "en wij zullen elkaar zien, als God het wil."
Door het huilen en jammeren geraakte zij in een toestand van trance, en zette haar pleidooien aan hem drie dagen en drie nachten voort.
Simeon bad toen tot de Heer en zij gaf meteen de geest. Ze namen haar lichaam op en brachten het naar een plek waar hij het kon zien.

ANTONIUS
... Als geestelijk wezen moet de mens zich terugtrekken uit al het vergankelijke. Iedere handeling haalt hem omlaag. Was ik maar los van de aarde — zelfs met mijn voetzolen!
HILARION
Huichelaar! Je trekt je terug in de eenzaamheid om je lusten beter te kunnen botvieren! Je onthoudt je van vlees, wijn, zweetbaden, slaven en eerbetoon; maar wat laat je je door je verbeelding onthalen op banketten, geurwerken, naakte vrouwen en juichende menigten! Je kuisheid is niets dan geraffineerde zedeloosheid, je verachting voor de wereld: een op haar gestrande haat.
Dát is wat jou en je soortgenoten zo somber maakt, of misschien ook omdat jullie aan jezelf twijfelen. Het bezit van de waarheid leidt tot vreugde. Was Jezus soms mistroostig? Hij had vrienden om zich heen, rustte in de schaduw van de olijfboom, trad binnen bij de tollenaar, vermenigvuldigde spijs en drank, vergaf de zondares en genas alle smarten. Maar jij bent alleen met jezelf begaan. Het is alsof je in jezelf wroet, totdat je in een niet te temmen razernij zelfs de liefkozing van een hond of de lach van een kind afwijst.

Het is niet te verwonderen dat Antonius als succesvol bestrijder van de Duivel ook in de Malleus Maleficarum, ofwel Heksen Hamer, wordt genoemd, maar toch zijn rechtstreekse verwijzingen naar hem zeer summier. De drie verwijzingen betreffen de wijze waarop men de vermommingen van de Duivel kan herkennen (1.IX), of hoe en wanneer de Duivel een mens kan beïnvloeden (2.VII & 2.II)
De heidense Heksen waar in 2.VII over gesproken wordt als genoemd door Cassianus, komen in Athanasius’ Vita van Antonius niet voor. De vrouwelijke verleidster die daarin verschijnt is duidelijk een vermomming, een manifestatie van de Duivel, niet een vrouw van vlees en bloed die door de Duivel bezeten is of een aanbidster van de Duivel. En dat is toch een belangrijk verschil.
De samenstellers van de Heksen Hamer zijn zich dit waarschijnlijk ook bewust geweest, wat zou kunnen verklaren waarom Antonius verder in de Heksen Hamer niet genoemd wordt als beschermheilige tegen heksen; wel wordt aangegeven hoe hij de duivels die hem gestuurd worden weet te verdrijven. (2.VII) Maar dat is de enige keer dat dit in de Heksen Hamer vermeld wordt.
De heksenmeesters van de inquisitie hadden zo hun eigen manier om de duivelse heksen te herkennen en met hen af te rekenen.
En wat de positie van Antonius vis-á-vis de heksen zeer duidelijk maakt: op geen enkel schilderij van Antonius is een heks afgebeeld.

De zalfpot, die ook te zien is op het Retable des Saints et Martyrs uit de 14e eeuw in Dijon, doet mij denken aan Maria Magdalena.
Interessante planten ook.

...een vreemde geest verenigt [zich] met de mijne, zonder mij van het bewustzijn te beroven of van mijn innerlijke vrijheid; toch stelt hij een tweede "ik" samen, alsof ik twee zielen had, waarvan er één ontzet is uit mijn lichaam en uit het gebruik van de organen daarvan en kamerarrest heeft, onderwijl ziende hoe de andere, de indringer, doet wat hij wil. Deze twee geesten vechten binnen de grenzen van een arena, en dat is mijn lichaam. Het lijkt wel alsof mijn ziel zelf verdeeld is en in een van haar delen onderworpen is aan duivelse inblazingen en in het andere aan gevoelens die er thuishoren of anders zijn ingegeven door God.

Bezetenheid was in de tijd van Antonius ook zeker een vaak voorkomend verschijnsel, en een belangrijke rol van hem was dan ook die van exorcist, en aangezien er niet zoveel onderscheid werd gemaakt tussen aandoeningen van het lichaam en aandoeningen van de geest of ziel, was hij dus ook geneesheer.

[§ 63] [Aan boord van een schip] nam hij als enige een buitengewoon onplezierige geur waar. Maar degenen die aan boord waren zeiden dat de stank veroorzaakt werd door de vis en het gepekelde vlees aan boord, maar hij zei dat de stank een andere was. En terwijl hij nog aan het spreken was, begon een jongen, die van een boze geest bezeten was en die zich in het schip had verstopt, te schreeuwen. Maar Antonius berispte de boze geest in de naam van onze Heer Jezus Christus, en deze verliet hem en de man werd geheeld. Allen wisten toen dat de slechte geur van de boze geest was gekomen.
[§ 64] En een ander... bezeten door een boze geest ... at zelfs de uitwerpselen van zijn eigen lichaam. ... in zijn medelijden voor de jongeman bad Antonius en bleef de hele nacht bij hem waken. [En] Antonius sprak: "omdat ik de demon heb berispt en bevolen uit te gaan naar waterloze plaatsen, werd hij razend van woede, en ... is uitgegaan."

[§ 80] Kijk, hier zijn enkele personen die door demonen gekweld worden — nu waren daar enkelen die naar hem gekomen waren omdat ze erg door demonen verontrust werden, en ze in hun midden brengend, zei hij: — “Reinigen jullie hen maar of door redeneringen of door wat voor middelen en toverkunsten die jullie kiezen, waarbij jullie je afgoden kunnen aanroepen, of als jullie daartoe niet in staat zijn, houdt dan op met ons te bestrijden en jullie zullen de kracht van Christus’ Kruis zien.” Na dit gezegd te hebben, riep hij Christus aan en maakte over de lijders twee of driemaal een kruisteken. En onmiddellijk stonden de mannen op, geheeld en bij hun volle verstand, en meteen dankten zij de Heer.

Maar met gepaste bescheidenheid voegt Antonius — en Athanasius — eraan toe:

Niet wij zijn de daders van deze dingen, maar het is Christus, die ze teweegbrengt door middel van hen die in Hem geloven. Als jullie ook geloven, zullen jullie zien dat het bij ons geen kwestie is van een kunstje met woorden, maar van geloof door liefde tot Christus dat in ons teweeggebracht is.
[§ 84] Antonius ... genas ... door te bidden en de Naam van Christus uit te spreken, zodat het voor iedereen duidelijk was dat niet hij het deed, maar de Heer, die via Antonius Zijn genade toonde en de lijders genas. Maar het aandeel van Antonius bestond alleen uit gebed en ascese [en] de contemplatie van goddelijke zaken

[§ 37] Zo hebben [de boze geesten] de Grieken misleid en daarom werden zij door hen ten onrechte als goden beschouwd.

En in zijn toespraak tot de Griekse filosofen [§ 74-80] zegt Antonius o.a.:

[§ 78] ... wij [behoeven] slechts de gekruisigde Christus te noemen om al de demonen, die u vreest alsof het goden waren, op de vlucht te jagen. Waar het teken van het Kruis is, wordt de tovenarij verzwakt en heeft de hekserij geen kracht.

Athanasius besluit de Vita van Antonius met:

[§ 94] ...de christenen die Hem oprecht vereren en godvruchtig in Hem geloven bewijzen niet alleen dat de demonen, van wie de Grieken zelf denken dat het goden zijn, geen goden zijn, maar dat zij ze zelfs vertrappen en verjagen als bedriegers en verdervers van de mensheid ...

In de Vita zelf verschijnen geen zichtbare engelen aan Antonius; wel in de 'vaderspreuken', maar die laat ik maar even buiten beschouwing. De hemelse stemmen zijn al engelachtig genoeg, en het is ook wel in overeenstemming met de waarneming van de demonen, die ook overwegend van auditieve aard is.

Enkele wonderen van Antonius:

[§ 15] Om zijn broeders te bezoeken moest Antonius eens het kanaal van Arsinoë oversteken, maar dat kanaal zat vol met krokodillen. Hij sprak eenvoudigweg een gebed uit en toen stapten hij en zijn metgezellen het water in en bereikten ongedeerd de overkant.
[§ 50] Aanvankelijk brachten de wilde dieren in de woestijn, op zoek naar water, schade toe aan het zaaigoed en de aanplant. Maar eens pakte hij zachtaardig een van die dieren beet en zei tot hen allemaal: “Waarom richten jullie nu toch die schade bij mij aan terwijl ik jullie helemaal niets aandoe? Ga weg en, in de naam van de Heer, kom hier niet meer in de buurt.” En sindsdien kwamen ze, alsof ze bang waren voor zijn bevel, niet meer in de buurt van die plek.
[§ 54] Hij reisde samen op met de monniken ... Die woestijn is namelijk volledig zonder water. Er is nergens enig drinkbaar water ... onderweg raakte het water op en omdat er een enorme hitte heerste, liep iedereen gevaar. Toen de grijsaard echter zag dat allen in gevaar verkeerden, werd hij bijzonder bedroefd en begon hij te zuchten en te steunen. Hij liep een eindje bij hen vandaan, knielde, strekte zijn armen en bad. En direct liet de Heer water opborrelen op de plek waar hij had staan bidden.
[§ 62] En wat de mensen betreft die naar hem toe kwamen, voorspelde hij dikwijls enkele dagen, of soms een maand van tevoren, de reden van hun komst.

Hemelse stemmen en visoenen van Antonius:

[§ 49] Terwijl hij dat aan het overwegen was, kwam er een stem van boven tot hem die zei: “Antonius, waar ga je heen, en waarom?”

Toen sprak de stem tot hem: “...als je werkelijk in de stilte wilt leven, trek dan nu dieper de woestijn in.” Toen zei Antonius: “Wie zal mij dan de weg wijzen? Want die ken ik niet.” De stem wees hem toen onmiddellijk op een paar Saracenen ... En alsof ze een opdracht van de Voorzienigheid hadden gekregen, namen ze hem bereidwillig op.

[§ 60] ... toen hij weer eens op de berg zat, sloeg hij zijn ogen op en zag dat iemand in de lucht omhoog gevoerd werd en dat er veel vreugde was bij hen die hem ontmoetten. Verwonderd en veronderstellend dat een dergelijk gezelschap gezegend is, bad hij om te mogen weten wat dit toch was. En onmiddellijk kwam er een stem tot hem: "Dit is de ziel van Ammoen, de monnik in Nitrië.”
De monniken aan wie Antonius over de dood van Ammoen gesproken had, tekenden de dag op. En toen er dertig dagen later enkele broeders uit Nitrië aankwamen, informeerden ze bij hen en vernamen dat Ammoen juist op dezelfde dag en hetzelfde uur ontslapen was als waarop de grijsaard zijn ziel omhoog gedragen zag worden.
[§ 82] En zijn metgezellen zagen dat hij een visioen had. Want vaak als hij in de bergen was, zag hij wat er in Egypte plaats greep, en vertelde het aan bisschop Serapion, die in de cel bij hem zat, en die zag dat Antonius geheel opging in een visioen.

:

In literaire vorm maakt de mystieke traditie zijn eerste verschijning in Upanishaden, van welke de vroegste wordt verondersteld te dateren van ongeveer de achtste eeuw vóór Christus. In deze Hindoe geschriften vinden wij een bepaalde metafysische theorie van het heelal en van de relatie van de mens daarmee.
Deze theorie wordt samengevat in de uitdrukking Tat tvam asi – gij zijt dat. De uiteindelijke werkelijkheid is zowel transcendent als immanent. God is de schepper en onderhouder van de wereld; maar toch is het koninkrijk van God ook binnen ons, als een wijze van bewustzijn die ten grondslag ligt, zo te zeggen, aan het gewone geïndividualiseerde bewustzijn van het dagelijkse leven, maar niet ermee samenvallend; verschillend in type, en toch realiseerbaar door iedereen die bereid is "zijn leven te verliezen teneinde het te verwerven."
Deze metafysische theorie was een poging om een bepaald soort directe ervaring te verklaren en in India werd deze altijd onderwezen in samenhang met bepaalde technische instructies betreffende de ethische en psychologische middelen waardoor de mens tot die ervaring zou kunnen komen, of, om de taal van de metafysische theorie te gebruiken, het Brahman — de uiteindelijke werkelijkheid latent binnen in hen — zou kunnen realiseren.

Nu lijkt me dat we de realisatie van deze metafysische theorie ook weer niet moeten overdrijven. Ook in India zullen de meeste asceten en mystici toch vooral met persoonlijke goden in de weer zijn geweest, dus vooral in de devotionele sfeer, kortom met bhakti. En zo bleef de metafysische theorie grotendeels speculatie en geen ervaring.

Het Christendom begon met een metafysisch systeem dat uit verscheidene reeds bestaande en wederzijds onverenigbare systemen werd afgeleid. Jezus schijnt als vanzelfsprekend het bestaan van de persoonlijke godheid van het Oude Testament aangenomen te hebben; maar te zelfdertijd schijnt hij een zuiver mystieke benadering van het koninkrijk van God, dat hij werkelijk in zijn ziel ervoer, gebruikt te hebben.

Hier stelt Huxley het eventuele Christelijke mysticisme wel zeer voorzichtig, en met recht, want dat is toch eigenlijk alleen tussen de regels lezend eruit te halen. Het wereldverzakende aspect is veel evidenter, en hier en daar leest de Bijbel als een handboek voor ascese, zoals teksten daaruit ook Antonius tot de ascese wisten aan te zetten:

[§ 2] ... [hij] ging ... de kerk binnen, en het kwam zo uit dat daar toen uit het Evangelie voorgelezen werd en hij hoorde hoe de Heer tot de rijke man zei: “Als je volmaakt wil zijn, ga dan heen, verkoop al je bezittingen, en geef het aan de armen. Kom dan hier en volg mij, en je zult een schat in de hemel hebben.” (Mt. 19,21)
[§ 3] Toen hij weer eens de kerk binnenging, en hoorde dat de Heer in het Evangelie zegt: “Maak je geen zorgen voor de dag van morgen,” (Mt. 6,34)

Weer verder met Huxley:

Van het mysticisme in de vroege Kerk weten we zeer weinig. Psychofysische fenomenen zoals vervoering, glossolalie (spreken in tongen), visioenen en openbaringen kwamen onder de vroege Christenen veel voor, en werden zeer op prijs gesteld.
Maar deze manifestaties komen vaak voor in individuen wier godsdienst totaal tegenovergesteld is aan mysticisme; anderzijds is het een waargenomen feit dat zij soms als bijproducten van een echte mystieke ervaring voorkomen. We zullen waarschijnlijk vrij dichtbij de waarheid zijn als we veronderstellen dat er in de vroege Kerk veel extatisch heidense heroplevingen en een beetje mystieke contemplatie waren.
Tegen de vierde eeuw ... waren onder de heremieten en kluizenaars van de Egyptische woestijn een duidelijk omlijnde mystieke filosofie en discipline ontwikkeld.

Dit laatste betwijfel ik; waarschijnlijk begint dat pas bij of na Augustinus, die via Plotinus in contact is gekomen met het Hindoeïstische gedachtengoed.
De teksten over Antonius en de andere woestijnvaders lezend, krijgen we toch juist een indruk van diepe devotie tot een zeer persoonlijk God — en angst voor een zeer persoonlijke Duivel.

Als laatste punt wil ik even de Verlichting van Antonius aanroeren.
Zoals "the proof of the pudding is in the eating", zo is de meest onfeilbare maatstaf voor de mate van Verlichting of Godsrealisatie, de gevoelens en gedachten vóór en tijdens het sterven. Als je echt in de Hemel geloofd, zal je als gelovige toch blij moeten zijn er nu eindelijk heen te kunnen. Als je in het versmelten van de eigen ziel met het Al geloofd — het één worden van Atman met het Brahman — dan is er toch ook weinig reden voor angst. Wel is er natuurlijk het onherroepelijke afscheid nemen.
Wel, wat dit betreft, kunnen we wel zeggen dat Antonius het criterium met vlag en wimpel haalt.

[§ 92] Toen hij dat gezegd had, en zij hem gekust hadden, tilde hij zijn voeten op, en terwijl het leek alsof hij vrienden op zich toe zag komen en daarom bijzonder blij werd (want terwijl hij zo lag, zag zijn gezicht er verheugd uit), stierf hij en werd hij tot de vaderen vergaderd.

Sint Antonius Abt. Toegeschreven aan Niclaus van Haguenau, Straatsburg, ca. 1500. The Cloisters Collection.

De heilige Antonius als heremiet. Lucas Cranach de Oude. ± 1520/25. Leitmeritz/Biskupstvi Litomericke Tsjechische Republik.

Een vertrapte duivel of demon vinden we ook onder de voeten van Jezus, die op deze afbeeldingen de hel bezocht om de zielen te bevrijden.
En dat bezoek aan de hel doet weer even denken aan het bezoek van Antonius aan de hel om daar het vuur te stelen.

Dymphna, Heilig Hart Kerk, Begijnhof, Turnhout.