De iconografie van Sint Antonius Abt, Relikwieën

Strikt genomen zouden relikwieën niet echt in het hoofdstuk over de iconografie thuishoren, maar de houders daarvan bevatten zo vaak afbeeldingen van Antonius, dat ze zeker voor wat dat aspect betreft, hier wel op hun plaats zijn.
De bereiding van de Saint Vinage, een vat wijn met daarin de relieken van Antonius. Detail van "Saint Antoine et les malades", uit Heures de la famille d'Ango. 1514. Bibliothèque Nationale de France.	De relieken van Antonius spelen een zeer grote rol in zijn verering. Zeker sinds de propaganda van de Antonianen over de geneeskrachtige werking daarvan, zoals onder andere in de saint vinage. Over heel Europa zijn deze dan ook aan te treffen, waarbij de "grote stukken" zich in reliek-kistjes te Saint-Antoine-l'Abbaye (romp en benen?) en Arles (schedel?) bevinden, de middelgrote in een reliek-kistje (dijbenen?) en reliek-buste te Lézat, en verder nog wat kleinere stukken (vingerkootjes?) in reliek-bustes en reliek-armen, en tenslotte nog de snippers (nagels, botsplinters?) in talloze theca's.
Voor de inventie en translatie van de botten van Antonius, zie mijn pagina over de Antonianen.

Het is natuurlijk wel zo dat relieken werken, althans voor degenen die geloven dat ze zo — letterlijk — contact krijgen met een hogere macht. Je kan dat afdoen als bijgeloof, of "magie", maar zeker is dat dit geloof ouder is dan de Katholieke kerk. Het gaat terug naar een geloof in 'aardse' goden en godinnen, zoals vertegenwoordigd in heilige bomen, of in heilige bronnen — later gekerstend in Maria-vereringen. En het heeft ook elementen van voorouderverering.
Hoewel deze praktijken door de Kerk als 'heidens' zijn veroordeeld, is de kerk er niet in geslaagd ze uit te roeien. Hooguit heeft ze de gelovigen van zich vervreemd.
Maar daar moet ik wel aan toevoegen dat het eigenlijk niet uitmaakt of de reliek 'echt' of 'vals' is. In die zin is een positief effekt meer een demonstratie van de bijzondere kracht van de geest (mind).

Het geloof in de kracht van relieken leeft voort.

Ik heb de inventaris naar land gerangschikt.

Lage landen


Bokhoven. Reliek in een theca	Chaam. Reliek in een theca	Kasteren. Een ronde theca met reliek	Lomm. Een koperen theca met botreliek.	Nieuw-Borgvliet. Theca met reliek


Borsbeke. Een bronzen reliekschrijn, met daarop een (verwijderbare) zilveren buste van Antonius en een varkenskop.	Herdersem. Reliekschrijn uit de 17de eeuw	Moerbeke. Een reliekhouder , tevens collectebus


Oosthoven. Een imitatie-zilveren reliekbuste met theca onder de borst	Salphen. Het relikwie	Serskamp. De relikwie, gevat in een T-vormige houten theca

	In Rollegem is een prachtige verzameling relikwieën, zoals de Engel (links) die voor in de kerk staat met de ronde reliekhouder op haar handen. (rechts) Aan de andere kant voor in de kerk staat een soort devotionalia-tafel, met in de tafel een kleine ronde theca met Antoniusreliek vervat.
	En dan is er in Rollegem (rechts) nog een kusreliekhouder met handvat voor de zegening, een zogenoemde osculatorium, waarvan de rand is versierd met de beeltenis van een lezende Antonius. Deze werd echter niet gebruikt toen wij bij de Antoniusviering op zondag 13 januari 2008 daar waren.

Ook te Rollegem — niet zelf gezien, maar aangetroffen op de Belgische inventarisatie site, is een reliekbuste uit 1700, of zou die er niet meer zijn? Bijzonder is wel dat dit een reliëf is, bedoeld zo lijkt het om aan de muur te hangen.

Theca met Antonius relikwie te Lille.


Solt. Na de mis konden de gelovigen het reliek aanraken.	Warfhuizen. Het reliekschrijn.	Welten. Theca met relieken van Antonius en Rochus.


		Schuiferskapelle. Vóór het beeld van Antonius is een kleine reliek in een ronde theca aan het altaar bevestigd.
	Nukerke. (midden) Tijdens de jaarlijkse Antoniusviering en ruiterommegang wordt de relikwie vereerd.
	(links) In de kapel van Lendelede is een theca aan het hek bevestigd, naast het offerblok.


	De zilveren rand van de theca in Puivelde is aan de onderkant versierd met een varkenskopje. Na de dienst kan men het relikwie vereren door aanraking of met de lippen. Vrijwel alle kerkgangers doen dat.


(Links) Een zeer grappige reliekhouder met beeld van Antonius uit 1741-1760 in de Antoniuskerk van Wolfsdonk. (Rechts) Na de mis op 17 januari kon men er een reliek in een theca door aanraking vereren.

Een fraaie reliekbuste in Blankenberge. De staf is heel correct tot kinhoogte weergegeven. En onder zijn arm ligt een klein varkentje!
De relikwiebuste van Antonius met varkentje in Ingooigem, een zeer fraai exemplaar, bevat geen relikwie meer. Vóór de mis werd hij getooid met de zilveren kroon met halfedelstenen en kreeg hij de zilveren staf in de hand.

Na de mis in Ingooigem kunnen de aanwezigen het reliekbeeldje van Antonius aanraken, dat de pastoor aan de "tap in zijn gat" vast houdt.

Het beeldje is voorzien van een handvat in zijn rug om het dragen gemakkelijker te maken.
Door de vele aanrakingen is de verf rond het relikwie-venster afgesleten.

Beide reliekbeelden uit 1741-1760, Antwerpen, Kathedraal O.L.Vrouw ten Hemel opgenomen


Relieksarcofaag, 1701-1750; Antwerpen, Kerk Sint Jacob.	Reliekbuste 1691-1710; Antwerpen, Kerk Sint-Andries. Een nogal schaapachtig varkentje, maar wel met een belletje om de hals.

	Relieksarcofaag door Jacob van Uytrecht, 1681; Antwerpen, Kerk Sint Jacob. Een zeldzaam type, zo'n reliëf aan de muur.
	Everbeek, Kerk Sint-Maria ; kokerreliek,1601-1700.


Desselgem, Kerk Sint-Martinus; reliekschrijn, 1751-1800; Op de hals, onder de buste van Antonius is een “Bekoring” afgebeeld.		Deurne, Antwerpen, Kerk Sint-Fredegandus; relieksarcofaag door Guillaume Kerricx, 1712, van een wel zeer smartelijk kijkende Antonius.


Dikkelvenne, Kerk Sint-Petrus; reliekschrijn, 1750.	Diest, Kerk O.L.Vrouw; reliekconsole van de Pestheiligen, uit 1651 tot 1700.
Christophorus met Christuskind, Adrianus van Nikomedië, Sebastianus, Antonius (links 2e verdieping), Johannes de Doper (centraal), Rochus van Montpellier, Dionysius van Parijs (bisschop), Sulpicius van Bourges (bisschop).

Een fraaie reliek-sarcofaag uit Leerbeek, Kerk Sint-Pieter, 18e eeuw; Vlaams Brabant.


Relieksarcofaag gemaakt door Walter Pompe in 1751, in de Sint-Laurentius Kerk te Oostmalle.	Reliekschrijn, 19e eeuws, in de Sint-Niklaas Kerk te Leke.


Een reliekschrijn uit ± 1750 in de 17e eeuwse Sint-Antonius abt kapel van Waasmunster.	Reliekschrijn van H. Antonius abt; 18e eeuw; in de Sint-Pietersbandenkerk te Dikkele.


Kaprijke, Kerk O.L.Vrouw Hemelvaart; reliekbuste door Johannes Hermans, 1752.		Kessel, Kerk Sint-Lambertus; relieksarcofaag, 1741-1760. Onder het venster lijkt een varkenskop afgebeeld.

	Lippelo, Kerk Sint-Stefaan; reliek-schrijn 1701-1750.
	Neder-hasselt, Kerk Sint-Amandus reliek-schrijn uit 1701-1800.

	Pulle, Kerk Sint-Pieter en Pauwel; reliek-sarcofaag, 1701-1750.
	Olsene, Kerk Sint-Petrus; reliekschrijn uit 1701-1800.

	Turnhout, Kerk Sint-Pieter; reliek-buste, 1741-1760. Een T op de schouder.
	Vollezele, Kerk Sint-Paulus; reliek sarcofaag, 1700-1799.


Reliek ostensorium, 15e eeuw, in de Sint-Antonius Kerk te Loonbeek.


Een phylacterium met reliek van Antonius uit ± 1751 - 1800 in de Antoniuskerk van Borsbeke
Reliek monstrans in de Sint-Antonius Kerk te Opvelp.

Een phylacterium met reliek van Antonius uit de 18e eeuw, in de O.L.Vrouwe Kerk te Wortegem.

Oudegem, Kerk O.L.Vrouw Hemelvaart; phylacterium door Hubertus Franciscus Willick.

	.
Hooglede, Kerk Sint-Amandus; phylacterium, 1791-1810		Poperinge, Hospitaal; phylacterium, 1701-1800.

Een relieksarcofaag in de Antonius-kerk van Moerbeke.

Bemelen
Relikwieverering.
Grevenbicht
Een botreliek in een witmetalen, ovale theca (6 x 4,5 cm). Bij de reliek staat: 'S. Antonii A.
Heist
Een stuk van de rechterarm (of het laatste lid van een vinger).
Hoensbroek
Een botreliek in een ronde, witmetalen theca (ø 3,5 cm), waarvan het bijschrift luidt: 'S. Antonii Abb.'
Kiezegem
De relikwie werd aangeboden.
Knegsel
Een reliek, botfragment met de tekst 'S. Antonii Ab' dat in 1866 is goedgekeurd voor verering.
Reijmerstok
Een reliekpartikel in een theca (ø 3,5 cm), tezamen met relikwieën van Antonius van Padua, Franciscus van Assisië en Cornelius.

Schijf
Nog altijd wordt de reliek op 17 januari vereerd.
Terheijden
Een botreliek van St. Antonius Abt (ca. 2 cm lang) in een ovale zilveren houder. Onder de reliek is een stukje papier bevestigd met het opschrift 'S. Antony Abbatis'.
Vaals
Een botreliek, vervat in een zilveren theca (ø 3,6 cm) die opgenomen is in een 17 cm hoge zilveren reliekhouder. Bij het botpartikel staat op een tekststrookje: 'S. Antonii'. De achterzijde van de theca is voorzien van een rode lakzegel en op de vierpas van de houder staat de inscriptie: 'Reliquiae S. Antonii Abbatis Eccl. Patroni II'.
Vlodrop
Een botreliek.

Frankrijk

	Een reliekhouder in de parochiale Antoniuskerk te Appenwihr. Maar bevat deze een reliek van Antonius? Waarschijnlijk wel.

	Een relikwie aan de voeten van een beeld van Sint Antonius in Puget-Theniers.
	Een relikwiebuste van Sint Antonius in de Antoniuskerk van Auribeau


Het reliekenkistje met de schedel van Antonius in de Sint Trophyme kerk te Arles.	Beauvais. Sint Pieter Kathedraal; reliekkistje van Sint Theodorus en Sint Antonius; 17de eeuw.	Chaumeil. Parochiekerk Sint Jacobus; reliek-arm van Sint Antonius van Egypte; 17de eeuw.
Onder het kistje staat de afbeelding van de eerdere reliekbuste die tijdens de Franse Revolutie werd omgesmolten (zie hieronder).

	Cadillac. Kapittelkerk van Saint-Blaise en Saint-Martin; reliekbuste van Sint Antonius Abt; 18de eeuw.

	Een reliekenhouder uit Italië; 19e eeuw. Nu in het MuCEM te Parijs.


Brive-la-Gaillarde Église Saint-Martin; Reliquaire phylactère en forme d'amande de la Tunique de saint Antoine et des cheveux de sainte Claire, en cuivre doré et gravé.		Bouchier (Allos); Église paroissiale Saint-Antoine de Padoue; statue-reliquaire : Saint Antoine abbé.


Calcatoggio, Corse; Église paroissiale de l'Annonciation; 19e siècle. Reliekbeeld.		Cadenet Église paroissiale Saint-Etienne, prieuré (ancien); 18ième siècle. Reliekbeeld.

Cluny Hôtel-Dieu; reliekkistjes met fragmenten van de mantel van de Maagd, en de relieken van Sint Antonius, Sinte Marthe, Sint Romain en Sint Jozef; 2e helft 19de eeuw.

	Een beeldje van Antonius, dat tevens reliekhouder is, en dat normaliter in de kerk van Saint-Paul-de-Fenouillet bewaard wordt, maar nu werd gebruikt tijdens de Antonius-viering in de grotkapel van van Saint-Antoine-de-Galamus.
	Liourdres. Parochiekerk Sint Clair; reliek-arm van Sint Clair, met daarin ook relieken van Sint Cloud en Sint Antonius; 17de eeuw, 18de eeuw. (?)

Volgens een reconstructie van het beroemde retabel van Issenheim zou dit reliekenkistje onderdeel uitgemaakt hebben van het altaar. Een prachtige T, natuurlijk, maar ook een leuk klokje rechts aan het kistje.

	In Lézat-sur-Lèze zijn een reliekbuste van Antonius als Moor, een kistje met dijbenen en een (bot)fragment.


Lignol-le-Château Église paroissiale; Statuette-reliquaire Saint Antoine; 16ième siècle.	Villard-Saint-Sauveur Église paroissiale Saint-Antoine, buste-reliquaire [mais Antoine?]


Egletons Église paroissiale Saint-Antoine-Ermite, Notre-Dame; médaillon des reliques de Saint Antoine.

	Montonvillers (rechts) Parochiekerk Sint Antonius; reliekhouder van Sint Antonius; 17de eeuw.
	Nozeroy. (links) Kerk; reliekbeeldje van Sint Antonius; 16de eeuw.

	La Roque-sur-Pernes (152 C4) Église Saint Pierre et Saint Paul;Reliekwie van Antonius, geauthenticeerd door de aartsbisschop van Avignon in 1884.
	La Roque-sur-Pernes (152 C4) Église Saint Pierre et Saint Paul;In het voetstuk van dit Antoniusbeeld zal zich waarschijnlijk ook een relikwie bevinden of bevonden hebben.

	Royères. Parochie-kerk Sint Thomas-van-Cantorbery; reliekbuste van Sint Antonius; 18de eeuw.
	Saint-Paul. Kerk; reliek-arm van Sint Antonius; 3e kwart 15e eeuw.


	Centraal in de abdij van Saint-Antoine-l'Abbaye bevindt het reliekenkistje van Antonius zich achter het ovalen raster — de oculus — van het marmeren en bronzen reliquiarium.


	Sainte-Livrade-sur-Lot. In de kerk, relikwiebuste.
	Monetier relikwiehouder (zie ook de kleur afbeelding hieronder)


Saint-Antoine-de Pont-d'Arratz Reliek-arm van Antonius; verzilverd brons, 15e eeuw.		Saint Antoine 25370 près de Malbuisson. Het beeld van Antonius staat op een reliekschrijn, 3e kwart 17de eeuw.


La Salle-les-Alpes Église paroissiale Saint-Marcellin ; reliquaire-monstrance de Saint Antoine abbé, Saint Donat et Sainte Lucie ; 18ième siècle. Inscriptions imprimées sur des bandes de papier, dans la cavité à reliques : S. DONATUS M. (sur un fragment d' os) ; S. [LUCIAE] V. M. (à l' intérieur d' un médaillon) ; S. ANTONII AB. (à l' intérieur d' un autre médaillon).	Sari-d'Orcino (Corse) Église paroissiale Saint Martin; Statue Saint Antoine abbé; 19ième siècle. Reliquaire de saint Antoine abbé; inscription concernant le donateur et date gravées sur deux volutes ornant le pied : EX DONO MARCI AURELY / ONETI 1767.


Monceaux-le-Comte Église; Sainct Antoyne; 16ième siècle.Waarschijnlijk zat er een relikwie in het vierkante "kastje" aan de riem van Sainct Antoyne.		Monêtier-les-Bains (Le) Chapelle de pénitents Saint-Pierre-Saint-Paul
(rechtsboven) A. G. G. / LA CROIX / 1753, peint au revers du pied des monstrances de saint Antoine et de sainte Catherine. ST. ROSALIE, sur un petit papier dans le médaillon ; certificat d' authenticité des reliques, placé sous le socle, daté du 16 août 1753 à Cluses, avec autorisation d' exposition à la vénération des fidèles, du 25 août 1754, à Embrun. S. ANTONI AB., dans le médaillon ; certificat d'authenticité, placé dans une cavité du socle, daté du 26 décembre 1744, à Lavell[.], sans doute en Italie, avec autorisation d' exposition du 8 novembre 1753, à Embrun portant au dos : RELIQUE DE ST ANTOINE ABBE DONNEE PAR ANTOINE GAETAN GUIBERT LA CROIX DES GUIBERTES POUR ETRE EXPOSEE A LA VENERATION DU PUBLIC LE JOUR DE LA FETE DE SAINT ANTOINE AUX GUIBERTES. / ST CATHARINE


Vallouise Église paroissiale Saint-Etienne; reliquaire de saint Antoine abbé.		Saint-Antoine-de-Pelvoux De sokkel van het beeld van Antonius lijkt een reliekhouder te zijn.

Veel informatie over relieken in Frankrijk is terug te vinden op een gouvernementele site. Hieronder nog een aantal plaatsen waarvan helaas geen plaatjes zijn.

Argentière-la-Bessée
Kapel Sint Antonius Heremiet en Sint Louis; twee reliekhouders van Sinte Concorvan en Sint Antonius; 4e kwart 19de eeuw.
Choisies
Sint Antonius Kerk; reliekbuste van Sint Antonius heremiet; 18de eeuw.
Demie (La)
Parochiekerk Sint Remi; reliekhouder van Sint Antonius; eind 17de eeuw. 18de eeuw.
Estaing
Parochiekerk; reliekbuste van Sint Antonius, 18de eeuw.
Etoges
Parochiekerk Sint Sulpice en Sint Antonius; reliek-arm van Sint Antonius; 2e kwart 16de eeuw.
Gomméville
Parochiekerk Sint Antonius; reliekbuste van Sint Antonius; 19de eeuw.

Marcoux
Parochiekerk Sint Christoffel; reliek-arm van Sint Antonius; 19de eeuw.
Speloncato
Kerk Sint Michel; reliekhouder-monstrans van Sint Antonius; 18de eeuw.
Villeneuve-d'Amont
Parochiekerk Sint Antonius; reliekhouder van Sint Antonius; 4e kwart 18de eeuw.
Vironchaux
Kerk; reliekbuste van Sint Antonius heremiet; 1ste helft 16de eeuw.

Wallonië


Evrehailles, Église Saint-Laurent; zonne-ostensorium, 1653, met Laurentius (l) en Antonius (r).		Fontaine-l'Evêque, Église Saint-Vaast; reliekbuste, 1601-1666.

	Een relikwie-sarcofaag van Sint Antonius uit de 17e eeuw, met een beeldje van Antonius erbovenop, afkomstig uit (aanwezig in?) de kapel in Havré / Barbefosse.
Havré, Église Saint-Martin ; cylinder-relikwiehouder uit 1626 tot 1650, afkomstig uit de kapel Saint-Antoine-en-Barbefosse.


Soignies, Église Saint-Vincent. Reliekhouders uit 1401-1500, een zeer fraaie T met klokjes, en cylinders.


Stembert, Église Saint-Nicolas; een phylacterium uit 1831-1868.
Tournai, Église Saint-Piat; beeld uit 1691-1710, dat naar mijn idee op een relieksarcofaag staat.

Spanje

		Een reliekarm in Compostela.
	Een relikwie van Antonius in de Assuncion kapel van het San José Convent in Avila.

Duitsland

	Naast de twee hier getoonde relkwieën, ben ik nog maar weinig vermeldingen tegengekomen — maar ik heb Duitsland nog niet verregaand onderzocht.
	(links) In de kapel van Tungerloh staat dit prachtige beeld uit de 15e eeuw. Op zijn borst draagt Antonius een theca met daarin een reliekwie, zoals dat vroeger ook door geestelijken gedaan werd. (rechts) Een kruisrelikwie uit Wickrath, waar een Antoniuskerk is.
	Eén vermelding van een reliek — waar ik echter geen afbeelding van heb — is wel zeer interessant: Zo zou Bisschop Liudbert von Münster in het jaar 861 aan de Stift in Freckenhorst relikwieën van Antonius Abt hebben geschonken. Dit leidt dan natuurlijk tot de vraag: Hoe konden die relikwieën daar toen al zijn, aangezien ze pas in de 11e eeuw naar Europa kwamen? Verder kwam ik nog een gewone vermelding tegen over een monstrans met relikwieën in een Antoniuskapel bij Kreuzberg (waarbij ik me nog afvraag of dat de Kreuzberg in Berlijn is).