Sint Antonius Abt in de Lage Landen H-K

	Rond 17 januari, de dag van Sint Antonius abt zijn er naast Hakendoverwijn diverse activiteiten in Hakendover, die in het algemeen als uit andere bronnen komend en als losstaand van de Antoniusverering worden beschouwd, zoals het Dertienmaal en de Paardenprocessie.
	Een Dertienmaal-loper struint door de velden.
Maar gezien de datum van het Dertienmaal (de nacht van 16 op 17 januari), de stichtingsdatum van de kerk (17 januari) en de aard van de Paardenprocessie (overeenkomend met paardenvereringen op andere plaatsen die wel duidelijk aan de Antoniusverering gekoppeld zijn, zoals bijvoorbeeld de ommegangen in Serskamp en Borsbeke en de zegening in Esch), lijkt het mij toch wel voor de hand liggend, dat al deze activiteiten onderdeel zijn van één cluster gerelateerd aan Antonius. Of het zou een cluster van voor-christelijke vereringen kunnen zijn, zoals op diverse websites gesuggereerd wordt, maar die ook een eenheid vormden, en waarvan er later in ieder geval één, gekerstend, aan Antonius werd toegekend. Omdat een eventueel verband met Antonius tegenwoordig echter absoluut niet beleefd wordt, terwijl de activiteiten die in Hakendover plaats vinden wel erg interessant zijn, heb ik er daarom een aparte pagina aan gewijd. Het is voor ons inmiddels een traditie geworden elk jaar naar het Dertienmaal te gaan, juist ook omdat het zo mooi vooraf gaat aan de Antoniusvieringen in Vlaanderen en omstreken. En nu, na vijf jaar, heb ik ook eindelijk de aanwezigheid van Antonius in de kerk van de Goddelijke Zaligmaker in Hakendover opgemerkt — eerst de foto's hieronder op de Belgische inventarisatie site gezien en daarna met eigen ogen aanschouwd. Nu is hij ook moeilijk te bespeuren, in een donker retabel, aan de achterkant van de kerk, achter het altaar, waar hij één van de vele heiligen is.


Het prachtige eikenhouten houten beeldje, in het retabel op de bovenste rij, tweede van links, valt daarin nauwelijks op. Het toont de attributen op zeer correcte wijze: het opkijkende, bijna opspringende varkentje, met de oplaaiende vlammen aan de voet, de grote klok, de mooie T-staf van de juiste lengte.

Dit is het Drie Maagdenretabel, vervaardigd door de Meester van Hakendover (beeldhouwer) en een onbekend schrijnwerker te Brussel van 1401 tot 1410. Het heeft betrekking op de legende van de bouw van de kerk van Hakendover, waar drie maagden een belangrijke rol in speelden.

Haringe, Poperinge. West Vlaanderen (A 17)

Vandevoordeskapel


De kapel wordt “Vandevoordes-kapel” genoemd. Behalve het beeld van Antonius Abt staan er Antonius van Padua, de H. Familie en nog enkele andere. De kapel stond vroeger iets verder en was bouwvallig; deze werd in 1993 gebouwd.
Het varkentje is moeilijk te zien, maar lijkt van het "opkijkende" type.
Met dank aan Antoon Vanquaethem

Heist, West Vlaanderen #

Sint-Antonius Abt kerk

11e eeuw

We bezochten de kerk voor het eerst in november 2007. Uit allerlei attributen in en om de kerk blijkt dat deze ooit voor de schippers van het vissersdorp een belangrijke rol moet hebben gespeeld. Eenzelfde verleden is ook zichtbaar in Blankenberge, hier vlakbij. Maar sinds de opkomst van deze plaats als badplaats en toeristenbestemming is dat belang verdwenen.
	Toevalligerwijs, als we de auto in de buurt van de kerk parkeren, is het eerste wat we zien het reliëf van Antonius, waarvan ik wist dat het er was omdat de kunstenaar mij daarvan via een e-mail op de hoogte had gebracht. Dit bas-reliëf in keramiek, in steengoed en vorstbestendige glazuur, werd gemaakt in opdracht van pastoor Arnold van de Sompele, en onthuld op 13 mei 2001.
		Op deze foto staan de kunstenaar Frederik Cnockaert en de sponsor Bertha Colman-Cheselle.
Ongetwijfeld in verband met vandalisme, gaat het reliëf nu schuil achter plexiglas. Er zitten daardoor nogal wat spinraggen aan het reliëf. Antonius heeft een wat ongebruikelijke staf — een wilde tak — maar de overige attributen zijn traditioneel.

Sint-Antonius-Abt was waarschijnlijk reeds vanaf de 11de eeuw patroonheilige. In deze periode werd de heilige speciaal aanbeden tegen de pest en tegen gezwellen die ook Sint-Antoniusvuur werden genoemd. Omwille van zijn zwijntje riepen de landbouwers de heilige ook aan tegen allerhande varkenskwalen of dierenziekten in het algemeen. Vanaf het einde van de 16de eeuw werd Sint-Antonius-Abt, samen met Sint Rochus, Sint Adriaan, Sint Christoffel, Sint Sebastiaan en Sint Carolus Borromeus in het Brugse vereerd als pestheilige.
In 1854 werd de Broederschap van de H. Antonius Eremiet opgericht en op het einde van de 19de eeuw de maatschappij ‘Sint-Antonius Vrienden’, met als doel de varkenskwekers te verzekeren voor het eventuele verlies of ziekte van hun dieren. Of deze nog steeds bestaan, weet ik niet.
Waarschijnlijk bezat de kerk van Heist oorspronkelijk een relikwie van de patroonheilige. Deze relikwie moet in de loop der eeuwen verloren zijn gegaan, maar in 1740 kreeg Heist een stuk van de rechterarm (of het laatste lid van een vinger) van de heilige.

Er staat wel een enigszins beschadigde reliekbuste, en dat zou Antonius kunnen zijn. Maar duidelijk is wel dat deze geen reliek meer bevat.

	Volgens internet-informatie zou er aan de kerk van Heist een ‘schettekot’ geplaatst zijn, waarin de gelovigen giften konden plaatsen. Aangezien Sint-Antonius o.a. aanbeden werd tegen varkensziekten werden in het kot regelmatig biggetjes geplaatst. Deze biggetjes werden dan verkocht en de opbrengst diende om missen op te dragen. Toen wij er in november 2007 waren werd de kerk zodanig gerestaureerd dat er van de buitenkant practisch niets te zien was, dus een eventueel schettekot hebben we niet kunnen zien. Toen we in november 2008 weer een bezoek brachten aan de kerk was de restauratie achter de rug. Maar ook nu was er geen schettekot te bespeuren. Wellicht is deze tijdens de verbouwing verdwenen. Wel was nu in de grote toegangsdeur een houten gebeeldhouwd nisje met beeldje van Antonius met varken te zien.
Boven de deur is een wit stenen beeld achter vogelwerend gaas.

In de kerk zijn een aantal Antonius afbeeldingen: een gebrandschilderd raam, een beeld tegen een pilaar en een zeer fraai houten reliëf-retabel.

	De voorstelling is het moment van sterven van Paulus van Thebe. De leeuwen staan al klaar op de achtergrond; achter Paulus een vlecht-werkje in een kastje of zo (niet zijn kleed zoals gebruikelijk). Zie ook dezelfde scène op het retabel hieronder. Antonius heeft een klok aan zijn middel hangen. Een wat vreemd-blauw varken ligt aan zijn voeten.
De staf aan het beeld van Antonius (links) is ongewoon lang. Er zijn aan zijn voeten kleine vlammen te zien.

In de kerk zijn erg veel bijzonder fraaie houten beelden en retabels, niet alleen van Antonius. Er moeten wel zeer bedreven beeldhouwers aan het werk zijn geweest!

De duivel probeert Antonius te "verzoeken" met een buidel geld. Ter bescherming strekt Antonius zijn handen uit naar het kruis.

Antonius bij de dode Paulus van Thebe, terwijl twee leeuwen op de achtergrond bezig zijn een graf te delven.


	Zoals we kunnen zien op de foto rechts, en volgens verdere informatie * was het voorheen het voetstuk van de preekstoel, die weggenomen werd na het concilie van de jaren zestig. Het oorspronkelijke zwijntje leek eerder een everzwijn en was veel groter dan het huidige varkentje.
In de kerk in Heist is een mooi Antonius beeld; van J. Reynaert uit 1786. Het bordje erbij vermeldt dat het oorspronkelijke varkentje in 1999 gestolen werd.

Tegenwoordig worden er in Heist geen feesten meer gehouden op de jaardag van Antonius.
Ik vermoed dat de Antoniuskerk in Heist oorspronkelijk een vissers- en schipperskerk was, vooral van vissers, hoewel het me nog een raadsel is hoe deze verbintenis tot stand is gekomen. Misschien via de gevlochten netten. Zie ook Blankenberge, Scheveningen, Hoorn, Overlangel, Paesens.

Herdersem, Oost Vlaanderen (J 17) #

Onze-lieve-Vrouw Tenhemelopneming Kerk en Sint-Antonius Abt kapel

1690

Het dorp is ontstaan in 868, is gelegen aan de Dender, en staat bekend als de woonplaats van de Hardigisheimers alias de Hardigis alias de Meiviskoppen. De patroonheilige is de Heilige Gedula.


Er is een kapel van Sint-Antonius Abt aan de Alfons De Cockstraat-Grote Baan, een monument sinds 1997.
Het Sint-Antonius Abt beeld in de kapel.
Het huidige beeld is een duplicaat; het originele 17e eeuwse beeld (rechts) werd gestolen door een Nederlander! Zie ook hieronder.

De huidige kerk van Onze-lieve-Vrouw Tenhemelopneming dateert van 1859-1861. Het is een bakstenen driebeukige neoclassicistische kerk met ingebouwde westertoren.
Van buiten oogt de kerk niet zo bijzonder, maar hij heeft wel een zeer fraai en behaaglijk interieur.
En tijdens de mis ter gelegenheid van de St. Antonius begankenis op 17 januari 2005 zit hij afgeladen vol.

Het meubilair is overwegend 18de eeuws en is afkomstig uit de voormalige dorpskerk: de 17de-eeuwse zijaltaren van Sint-Antonius Abt en de H. Anna, het 18de-eeuwse hoofdaltaar met tabernakel, het 18de-eeuwse koorgestoelte, de 18de-eeuwse doopvont, de credenstafel van ca. 1750, en de 19de-eeuwse preekstoel. Van de schilderijen zijn vooral bekend: de 17de-eeuwse Tenhemelopneming van Maria, door Gaspar De Crayer; Sint-Antonius en de H. Paulus van Thebe in de woestijn, uit de 19de eeuw, door Van der Eycken; en de kruisweg van 1866, door Rowijs uit Antwerpen.
Het prachtige zijaltaar van Sint-Antonius Abt en de 17e eeuwse reliekschrijn.

Een interessant detail van de reliekschrijn: de biddende Antonius die gekweld wordt door een duivel. Ook het varken — ook al staat hij tussen Antonius en de duivel — lijkt hier iets demonisch te hebben.

Bij het binnenkomen van Herdersem worden we voor de kerk verwelkomt door deze grappige Antonius, de tweede doch belangrijkste patroonheilige van Herdersem.


Merkwaardig genoeg hebben we het Antoniusbeeldje boven het 17e eeuwse zij-altaar gemist tijdens onze bezoeken aan Herdersem. Het schilderij staat wel op één van mijn foto's maar was te donker. Zou dit Antonius met Paulus in de woestijn zijn?

De begankenis in Herdersem in 2005
Reeds sinds 1690 wordt te Herdersem Sint-Antonius-Abt aanbeden. Toen omstreeks het midden van de 17de eeuw te Moorsel een pestepidemie uitbrak werd hier de hulp van Sint-Antonius ingeroepen.
De pest werd bedwongen en sindsdien wordt ononderbroken elk jaar uit dankbaarheid op maandag op of na de feestdag van Sint-Antonius door de Moorselse clerus een mis opgedragen. Op 17 januari 2005, heel uitzonderlijk op de feestdag van de heilige Antonius zelf, werd naar aloude traditie om 10 uur in de kerk van Herdersem de Moorselse mis opgedragen. Deze plechtige eucharistieviering, die altijd plaats vindt op de maandag na de 17e, wordt naar aloude traditie opgeluisterd door het Herdersems Koninklijk Gemengd Parochiaal Zangkoor. Tijdens de offergang wordt aan alle aanwezigen een fraai herinneringsprentje uitgereikt.
Close-up van het slachtoffer.

Zoals gewoonlijk was de Gilde van Sint-Antonius (gesticht in 1663)
betrokken bij alle kerkelijke plechtigheden.

Na de mis was er buiten aan de kerkdeur de openbare verkoping van de geschonken offergaven in natura door de gildemeesters en dit ten voordele van de werking van de Herdersemse confrérieën.


Na de openbare verkoping ging iedereen naar de overkant van de straat, naar het gemeenschapshuis, voor een koffie, een soep of een drankje. De festiviteiten zouden afgesloten worden in zaal "De Kletser" met een eetfestijn, waarbij steak geserveerd zou worden. Dat laatste is een beetje eigenaardig; gezien het offeren van het varken, zou je eigenlijk karbonades en zo verwachten.

Voor meer foto's van de begankenis in Herdersem in 2005 klik hier.

De Sint-Antoniusstoet in 2006
Het hele weekend na de 17e zouden er in Herdersem Antoniusfestviteiten zijn, zo zou (volgens een website) de Dorpsraad vanaf vrijdag voor kermisactiviteiten zorgen. Dat was dus voldoende reden voor mijn vriendin en ik om op zaterdag 21 januari 2006, op weg naar Aalst waar we die nacht zouden verblijven, een kleine omweg te maken door Herdersem. Er was daar absoluut niets te doen die middag. Volgens een plakkaat in café De Kletser, zou er die avond boerenbal zijn in het gemeenschapscentrum, en de volgende middag de Antoniusstoet en de pensenworp. De tijden waren wat onduidelijk. In Herdersem vindt de Antonius mis altijd plaats op de maandag na de 17e, en op de zondag daaraan voorafgaande is er de Sint-Antoniusstoet, in 2006 dus op 22 januari.
Herdersem's marsepeinen varkentje.	Op zondagochtend gingen we eerst naar Essene, en daarna naar Herdersem. Het was helaas een wat sombere grijze dag, en het bleek moeilijk het beginpunt van de optocht te vinden. Men wist dat niet goed uit te leggen en nergens ook zagen we verwachtingsvolle toeschouwers langs de straten samengedromd. We gingen op gevoel dus maar een eindje lopen, maar toen hoorden we muziek in de verte en daarop afgaand vonden we de optocht.
Het waren zo'n tien 'voorstellingen' op wagens die alle wel iets met Antonius en/of zijn varken te maken hadden. Leutig maar niet overweldigend. Ook nu geen drommen toeschouwers langs de straten, maar wat mensen die voor hun deur of achter hun raam stonden. Zoals gebruikelijk waren er meer deelnemers dan toeschouwers. Er werden vleeswaren uitgedeeld en jenever in kleine plastic glaasjes. Kinderen deelden ook snoepgoed uit; weer andere strooiden met marsepeinen varkentjes. Hieronder zijn een aantal onderdelen van de stoet.


De reuzen Falle en Benedict en hun zoon Louis, voorafgegaan door reuzenvarkens.	St. Antonius en duiveltjes en varkentjes; St. Antoniusgilde.	De vriend van St. Antoon; 't Jonk Boskantvolk.


Boeren en boerinnen verdrijven de duivel; Wijk Kapelle. (Het Antoniusbeeld op de kar stond vorig jaar voor de kerk.)	De Hardingheimers zongen de "Ode aan Sint Antoon", een swingende gospel.


De duiveltjes en varkentjes, leerlingen van de twee schoolgemeenschappen in Herdersem.	En nog een Antonius; Alfons de Cockstraat, Meivisstraat.

De pensenworp
Verleden jaar hadden we ook de jaarlijkse pensenworp gemist, een mysterieuze term, die verder nog werd gespecificeerd als de zilveren pens voor de kinderen, gevolgd door de worp naar de gouden pens voor de volwassenen. Verdere navraag leverde weinig informatie op, en zelfs de plaats waar het zou gebeuren kon men slechts vaag aanduiden. Maar het zou na de ontbinding van de stoet zijn. Zo tussendoor brachten we aardig wat tijd door in het gemeenschapshuis, van tijd tot tijd even de voortgang checkend. Uiteindelijk zagen we mensen zich samendrommen bij de lagere school, ietsje verder dan de kerk, en kinderen die binnen een afgezette plek verwachtingsvol omhoog keken. Toen ging daar op de eerste verdieping een raam open en we zagen één van de Antoniusfiguren uit de stoet, die samen met een paar anderen kleine in plastic verpakte dingetjes naar beneden begonnen te werpen, richting kinderen. Navraag leerde dat dat hele kleine worstjes zouden zijn (de pensen dus) met nog een nummer daarbij, dat later tijdens een tombola in de school een prijs op zou kunnen leveren.
De pensenworp voor de volwassenen hebben we maar niet afgewacht.

Elke vóór 1950 geboren Herdersemnaar herinnert zich nog levendig de dag dat het prachtige Sint-Antoniusbeeld verdween uit de kapel aan dezelfde heilige toegewijd, op de hoek van de Grote Baan met de Alfons De Cockstraat te Herdersem.
Het betreft een gepolychromeerd houten beeld dat omstreeks 1630 werd vervaardigd door Antonius Faydherbe, een Mechels beeldhouwer met naam. Het beeld was wellicht afkomstig uit de voormalige Sint-Antoniuskapel die volgens oude kaarten reeds vele eeuwen voordien op dezelfde plaats stond. De huidige kapel werd in 1894 heropgebouwd en in 1895 plechtig ingewijd. Op 6 maart 1997 werd ze als monument geklasseerd.
Sinds de diefstal bleef het stil rond het beeld. Uiteraard werd toentertijd een uitgebreide zoekactie opgezet, jammer genoeg zonder enig resultaat.
Totaal onverwacht is het gestolen beeld terug in de openbaarheid gekomen. Toevallig werd eind 2007 door een Nederlands privé-museum een Mechels Sint-Antoniusbeeld te koop aangeboden aan de Stedelijke Musea van Mechelen. Uit een aantal contacten bleek al vlug dat het hier wellicht ging over het destijds gestolen beeld uit Herdersem.
De afspraak met het museum om het beeld tegen een redelijke prijs terug te kopen werd niet nagekomen. Uit geldgebrek werd het beeld eind 2008 buiten ons weten om, te koop aangeboden op een veiling te Amsterdam. Het werd er tegen een relatief hoge prijs verkocht aan een anonieme verzamelaar uit Nederland.

Tegen alle verwachting in kwamen wij toevallig ook de nieuwe eigenaar op het spoor. Gezien de geschiedenis van het beeld verklaarde deze kunstminnaar zich onmiddellijk bereid om het beeld tegen aankoopprijs aan de Herdersemse gemeenschap door te verkopen. De prijs bedraagt 20.000 euro.
Bedoeling is dat het beeld tegen de eerstvolgende feestdag van Sint-Antonius Abt in januari 2010 in ere wordt hersteld in zijn kapel te Herdersem. Uiteraard zal in een veilige bewaring van het beeld worden voorzien zodat het geen tweede keer kan gestolen worden!

Op het internet kwam ik een Antoon tegen, die zichzelf de traktor-troubadour noemt en uit Herdersem komt. Op zijn site toont hij een aantal foto's van de Antonius kermis in 2006.

Herent, Neerpelt, Limburg, België (R 15) #

	Op 17 januari 2006 waren mijn vriendin en ik in Herent, dat in de volksmond aldaar blijkbaar meestal 't Hent genoemd wordt, een gehucht vlak bij Neerpelt. Met enige moeite waren we op de juiste plek aangekomen, hoewel ik het nauwelijks kon geloven toen ik de moderne 50er jaren kerk zag. Dat was nou wel het laatste wat je verwacht in een klein Belgisch dorp. Maar binnen in deze grote Willibrorduskerk was het helemaal vol.
Ook van binnen was de kerk typisch 50er jaren: lelijke kale bakstenen muren, geen pilaren, bijna geen beelden of andere fraaie verbeeldingen. Maar er bleek inderdaad een Eucharistieviering, die aan Antonius gewijd was, aan de gang te zijn. Het beeld van Antonius met varken (met bel), stond vrij prominent tegen een van de muren. Mooi uitgelicht met een spotje en een grote kandelaar. Het gaf wel de juiste sfeer, maar het was niet echt een fantastisch beeld en het was ook geen permanente plaats.

	Na de dienst haastte men zich naar de overkant van de straat, naar het parochiegebouw, waar het Sint-Theunisfeest met verkoop van offergaven en 'Breugheliaans eten' zou plaats vinden. Als vegetariërs hebben we het niet gecheckt, maar op het lunch menu stond erwtensoep, stamppot van winterkool met spek en worst, rijstpap of pudding.
Voor het parochiegebouw stond wat kleinvee te wachten tot ze geveild worden.		De heer Jaak Peeten uit 't Hent toont het klapstuk van de veiling.
Op het menu van het avondeten stond spek met eieren, bloedworst met appelmoes en pannekoeken met brood. Dat zijn gerechten waarvoor ze uit de hele wereld naar hier afzakken!

In het parochiegebouw waren wel een paar honderd mensen, allen uit Herent en omstreken. Het bier vloeide reeds in grote glazen (ook voor ons) en de verkoop van de aangebrachte offergaven verliep met zeer veel enthousiasme. Er werden zeer hoge prijzen betaald (de hoogste die ik ooit gezien heb), wat volgens mijn vriendin een indicatie is van het hechte gemeenschapsleven hier in 't Hent. Behalve de varkenskop en de gebruikelijke worsten en broden werd ook veel levende have geveild, zoals kippen, konijnen, eenden, enz.

De veilingmeester in 't Hent is traditie-getrouw een veldwachter. De huidige veldwachter hield er na 30 jaar trouwe dienst mee op, en hij werd opgevolgd door de nieuwe veldwachter. Het enige wat de oude veldwachter nog deed, was het veilen van de varkenskop. Hij kreeg daarna een presentje en een daverend applaus.
Hiernaast zien we veldwachter Jacques Backen en de pastoor samen in actie.

Van een zeer vriendelijke jongen bij ons aan tafel, hoorden we dat de Sint-Theunisfeesten al een paar dagen aan de gang waren. Het weekend dat het dichtst bij de 17e ligt, wordt daarvoor traditiegetrouw gereserveerd. De mensen nemen ervoor vrij van hun werk. Er was sprake van een zettersprijskamp, wat iets met kaarten schijnt te zijn, en nog andere kaartspelen, in het ontmoetingscentrum. En er was sprake van kienen.

''s-Hertogenbosch, Noord-Brabant

Antonius Abt kapel (en St. Jans kathedraal)

1491

De St. Antoniuskapel aan de Hinthamerstraat is nu totaal geïncorporeerd in het wooncentrum voor ouderen ‘Antoniegaarde’, en de voordeur is nu de ingang van de 'Antonie Apotheek'.
	Vroeger reeds was hier in de vroegere Diepstraat een ‘St. Antonis gasthuis’, dus deze functieverschuiving is niet zo vreemd, maar het geeft wel aan dat er al heel lang geen sprake meer is van verering van St. Antonius. Dit hele buurtje was trouwens een "Antonius-kwartier", zoals blijkt uit de namen van straten, objecten en locaties: ‘St. Antoniustraatje', 'Anthoniebrug' en 'Bastion St. Antonie'. De eerste Antoniuskapel, hoogstwaarschijnlijk gesticht door Hertog Antoon en/of door de broederschap van St. Antonius, stond naast het Antonisgasthuis ‘aan de hoek van de Diepstraat’.

De Antoniuskapel is naar alle waarschijnlijkheid gebouwd door de bouwmeesters van de St. Jan, Allard van Hameel en Jan Heyns, en dateert van 1494 of 1491. Toen deze kapel buiten gebruik werd gesteld en verbouwd werd tot woonhuizen werd ze nog lang ‘d’oude capelle’ genoemd. De kapel kreeg veel te lijden bij de beeldenstorm in 1566. Ook bij de vruchteloze bestorming van de stad door Prins Maurits in 1601 werd de kapel door het geschut van de belegeraars zwaar beschadigd.
Pas in 1621 werd zij weer hersteld. Nauwelijks acht jaar later in 1629 bij de belegering van Den Bosch door Frederik Hendrik kreeg de kapel het weer zwaar te verduren. Hierna werd er weinig of niets meer gedaan aan onderhoud en raakte de kapel ernstig in verval. In 1640 besloten de gildebroeders om het gewelf en de absis te slopen omdat er instortingsgevaar bestond. Het terrein achter de kapel werd verkocht voor het bouwen van woonhuisjes. Alleen de gevel bleef behouden. Het gilde bleef onderhoud uitvoeren aan gevel en klok tot 1670. In 1686 werd de vervallen gevel met de laatste bezittingen van de broederschap van St. Antonius overgedragen aan de Kerk– en rentmeesters van St. Jan.
	St. Antonius Kapel, ca.1840; G.G. Lange, Staal gravure; Chr. Schüler delt. / F. Foltz sculpt.
In 1752 werd het tegenwoordige torentje gebouwd. Vervolgens is de kapel in 1798 overgegaan in het bezit van de stad. In 1913 werd de prachtige laat-Gotische gevel in oorspronkelijke staat hersteld. De gevel werd versierd met de beelden van de H. Maagd, St. Antonius Abt de patroon van de kapel, de H. Genoveva en de H. Maria-Magdalena. Ze werden vervaardigd door Hendrik van de Geld.

De Sint Jans kathedraal in Den Bosch werd gesticht ter ere van Christus, maar meteen werden de Moedermaagd Maria en de apostel Sint Jan tot haar patronen verkozen.
	Waar men zich ook wendt of keert, steeds ziet men beelden van heiligen of van voorname Brabanders, en veel van die beeltenissen mogen er zijn, schoon en indrukwekkend. De hele eigen familie is tegenwoordig: Sint Leonardus van Vechel, de Bosschenaar, heeft er een ereplaats, dicht bij de apostelen; Sinte Oda, die niet ver van Den Bosch woonde (Sint Oedenrode), staat tegen een van de pijlers en zij beheerst ook een van de gebrandschilderde vensters; Sint Odulfus, de pastoor van Oirschot, houdt er de wacht; Petrus Canisius ontbreekt niet; in de kooromloop wandelt de vriend van de boeren Sint Antonius met het varken (abt); bisschop Masius zit in een hoek te bidden; bisschop Van de Ven glimlacht in het grote venster van het zuiderportaal.
	Sint Antonius met zijn varken in de kooromloop van de Sint Jans kathedraal.

Heukelom, Limburg #

Antonius Abt Kapel

16e eeuw

Over de begintijd van deze kapel, die zeker teruggaat naar de 16e eeuw, is weinig bekend. De kasteelbewoners van Bleijenbeek, de heren van Afferden en Heukelom, worden met de bouw ervan in verband gebracht.
Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) is de kapel grotendeels verwoest. Later is deze, op de koorruimte na, herbouwd. De voorgevel loopt boven uit in een vierkant klokkentorentje met houten spits. Aan de achterzijde is de gevel afgesloten met een rondboog van het vroegere priesterkoor.

In 1859, na grote schade door een overstroming van de Maas, heeft de parochie Bergen het bedehuisje grondig gerestaureerd, waarnaar het ankerjaartal in de voorgevel verwijst. Er werd een nieuw torentje op het dak geplaatst en het interieur werd opgeknapt.

	De eerste klok van de kapel, gegoten omstreeks 1670, is spoorloos verdwenen. In 1904 werd door inwoners van Heukelom een nieuwe klok aan de kapel geschonken. Deze klok werd door de Duitsers in WO II weggehaald. Na de bevrijding werd deze klok in Duitsland weer teruggevonden, dankzij het opschrift: ‘te 1904 geschonken door de inwoners van Heukelom’.
	In de kapel, zichtbaar door een glazen raampje in de gesloten houten deur (en helaas met moeite fotografeerbaar), is tegen de achterwand links (w.s.) een beeld van Antonius op een console, en in het midden een retabel met twee schilderingen van Antonius boven de titels: "Bidden" en "Werken".

Voor de kapel staat het bronzen beeld ‘De verzoeking van Sint Antonius’ van kunstenaar Clemens Driessen Dit kunstwerk geeft de strijd tussen Sint Antonius en de duivel weer. De duivel krijgt Sint Antonius er echter niet onder. Want Sint Antonius’ antwoord op de duivel is: “De heer is mijn helper, ik kan neerzien op mijn vijanden."
Zie ook het andere beeld van hem — een bronzen varkenskop — bij de Antonius kapel van Aijen.
Volgens de liturgische kalender van de Parochie Bergen zou er op de 17e januari om 10 uur ook een viering zijn. Over de aard van de festiviteiten is mij (nog) niets bekend.

Hoeke, West Vlaanderen

De Sint-Jacob-de-Meerdere-kerk

1260

Hoeke was voor mij een aangename verrassing. Via enkele internet-sites had ik al begrepen dat er zich een "schettekot" zou bevinden, zoals op meerde plaatsen hier in de buurt.
	Zo is er ook een "schettekot" aan de Antoniuskerk te Blankenberge (zelfs twee). Maar toen ik (november 2007) bij het mooie kerkje van Hoeke aankwam — geen Antoniuskerk dus — zag ik tot mijn verbazing dat de schettekot was gewijd aan Antonius, zoals duidelijk blijkt uit een reliëf en een inscriptie in een natuursteen boven het kot. En ook in de kerk was er een fraai Antoniusbeeld en een schilderij van Antonius! De Sint-Jacob-de-Meerdere-kerk van Hoeke dateert van 1260. Dit is de bloeitijd van Hoeke, de tijd dat de handelaars uit Hamburg, Bremen, Lübeck en andere Duitse Hanzesteden hier welvaart brachten en Hoeke stadsrechten bezat. Tijdens deze bloeiperiode werden er ook verschillende statige gebouwen gebouwd. En Hoeke kent als bedevaartsoord tot de H. Jacobus, de patroonheilige van de kerk, reeds in de 12de en 13de eeuw ruime bekendheid. Het was (is) startpunt of tussenstop voor de pelgrimage naar Santiago-de-Compostella.
	Het schettekot bevindt zich in de nis links van de toren

Hoe lang geleden het is dat hier nog biggetjes, kippen of ander kleinvee werden geofferd aan Antonius — en hoe dat ging, bij wat voor gelegenheid, etc. — valt niet te achterhalen, maar gezien de afmetingen van het kot kunnen het nooit veel dieren tegelijk zijn geweest.
	Het reliëf, hoewel zeer verweerd door wind en regen, lijkt een offergave te tonen. Links staat Antonius met een kruisstaf en bel, met een groot varken aan zijn voeten; rechts twee agrariërs, één staand en de ander knielend. Deze laatste heft de handen op, en daarop lijkt een klein biggetje te liggen, dat door Antonius gezegend wordt.
	H ANTONIUS BEVRIJD ONS VAN HET VUUR EN ANDERE PLAGEN VOORAL ONDER DIEREN EN VRUCHTEN
	De tekst op de natuursteen onder het reliëf.


Het beeld van Antonius (rechts) toont een kalebas aan zijn staf. Wellicht is dat onder invloed van Sint Jacobus, die als pelgrim wel met dat attribuut wordt afgebeeld — en hij staat ten slotte in een Jacobus kerk.
En het lijkt ook wel wat op een klok of bel, zoals op het schilderij (boven) — ook in de kerk — te zien is, voor de zeer oppervlakkige toeschouwer dan
En ik heb het elders ook wel eens bij een beeld van Antonius gezien. Dus zou de kalebas, met steentjes erin, bijvoorbeeld, ook een geluidsproducerend object zijn? Een soort rammelaar? Maar waarschijnlijker is het een 'verkeerde' opvatting van dat object en een "verplaatsing" dus.

Hoensbroek, Heerlen, Limburg

De oude St. Janskerk van de parochie Sint Jan Evangelist

1405

In de sacristie van de grote St. Janskerk bevindt zich een botreliek van Antonius Abt in een ronde, witmetalen theca (ø 3,5 cm), waarvan het bijschrift luidt: 'S. Antonii Abb.' en er is een beeld van Antonius Abt uit de 17e eeuw. De verering van Antonius Abt gaat in Hoensbroek terug tot 1405. Het is niet bekend of Antonius Abt tussen de 15e en 19e eeuw ook al op een bedevaartgebonden wijze in Hoensbroek werd vereerd.
	Met zekerheid sinds de 19e eeuw trokken op de feestdag van de H. Antonius, 17 januari, de boeren uit Hoensbroek en omgeving — zegslieden noemen plaatsen als Heerlen, Heerlerheide, Brunssum, Waubach, Sibbe — naar de parochiekerk. Het beeld van de heilige stond dan, versierd met bloemen, opgesteld voor het altaar. De boeren namen brood en water mee naar de kerk, dat tijdens de mis gezegend werd. De gezegende broden werden gevoerd aan het vee om het te behoeden tegen veeziekten. Naar het schijnt was er ook gezegend zand, dat in de stallen gestrooid werd.
Op 17 januari was tevens de 'Sint-Theuniskirmis' in Hoensbroek. De hengstenhouders kwamen naar de kermis om hun dekhengsten te tonen.

Hoorn, Noord Holland

Oosterkerk voorheen Sint-Anthoniuskerk

1453

De Oosterkerk is de op één na oudste kerk van Hoom. Zij dateert van 1519.
Oorspronkelijk stond op de plaats van de Oosterkerk een houten kapel, die omstreeks 1453 werd gesticht. In 1483 werd deze kapel, gewijd aan de heilige Anthonius, afgebroken om in steen herbouwd te worden. Dit was vooral te danken aan de toenmalige pastoor Claes Joestz., die rond 1458 geboren was als kind van een Hoornse familie met aanzien. Zijn vader was stadsschrijver en had belangen in de scheepvaart. Claes Joestz. is niet onbemiddeld gebleven. Op zijn 24ste werd hij tot priester gewijd en aangesteld als pastoor van de Anthoniuskapel.


Zeer vertederend zoals Anthonius en zijn varkentje door dit venstertje kijken! De gevelsteen boven de zijdeur van de kerk.	Het uurwerk van de Ooster- of Sint Anthoniskerk steekt als een uithangbord over de straat. Hoorn was twee van zulke klokken rijk, want ook aan de Noorderkerk hing er één, maar daar is nu (2009) alleen een kapot frame van over.

	Na de Reformatie werd de kerk overgenomen door de Hervormden en kreeg toen de naam Oosterkerk. De kerk dateert van 1519, toen werd eerst het koor van de kerk, daarna het transept en het twee beukige schip in steen opgetrokken. Sindsdien bepaalt de kerk van het gewone volk aan een van de oudste straten van Hoorn mede het silhouet van de stad. Van oudsher is de Oosterkerk de kerk van schippers en vissers.
Het poortje naast de Oosterkerk met een prominent T-teken.		Het windvaantje is een scheepje.

Overigens: de Oosterkerk lijkt nu hartje oude stad gelegen te zijn, maar in de 15e eeuw was de geografische situatie van de stad zodanig, dat de Sint Anthoniskapel op buitendijks land gelegen was.
Het Grote Oost was destijds, en is nu nog steeds, een deel van de Westfriese Omringdijk. Voor de uitbreidingen was vooral "de Broederschap van de zoete naam van Jesus en Sint Anne” verantwoordelijk, zowel in daad als in de besteding van het benodigde geld. Het altaar in de kerk werd dan ook aan deze broederschap gewijd. De Oosterkerk was geen kloosterkerk. De gilden waren in die tijd (omstreeks1500) belangrijk voor een stad als Hoorn. Het waren de gildenleden die het meeste gebruik maakten van deze nieuwe kerk. Het was een bedehuis voor de gewone man, niet de armsten en zeker niet de rijksten van de stad. Het was vooral de vissers- en schipperskerk van Hoorn.
Op een vitrine kast in een zijbeuk staat een stoffig klein Antoniusbeeldje met opkijkend varkentje en vlammen. Erachter hangt een schilderij van Antonius in een Egyptische omgeving, gezien de tempel rechts op de afbeelding, maar wel met varkentje. Het is duidelijk dat de verering van Antonius geen rol speelt in deze kerk, maar het mag toch evengoed als een wonder heten dat er überhaupt een heiligenbeeld — een afgodsbeeld — aanwezig is in deze Hervormde kerk, want het is nog steeds een actieve kerk met iedere zondag diensten om 9:30 en 16:30.
Als vissers- en schipperskerk is de Anthoniskerk in Hoorn niet de enige die aan deze beroepsgroep is gewijd. Ook in andere plaatsen is dat het geval, waaruit blijkt dat Antonius niet alleen de patroon van vee, varkens en andere dieren, etc, maar ook patroon is van vissers en schippers. Vooral van vissers, denk ik, hoewel het me nog een raadsel is hoe deze verbintenis tot stand is gekomen. Misschien via de gevlochten netten. Zie ook Heist, Blankenberge, Scheveningen, Overlangel en Paesens.
Tenslotte, het zal wel toeval zijn, maar het huisje voor Brandspuit B, links naast de kerk, zou wel goed op zijn plaats zijn, zo naast de "brenger" en "meester" van het Vuur, Antonius.

Houtave, West Vlaanderen (D 15)

Herderskapelletje

1854


	Het Antonius-kapelletje heet in voksmond het Herderskapelletje. De stichter, Antonius van Lier (zie tekst boven), was wat men noemt een 'Duitse schaper'. Dat waren mannen afkomstig veelal uit Nederlands Limburg, die in de Westvlaamse Polders terecht kwamen als schaapherders. Op het devotieprentje (zie onder) staat een ander Antonius-beeld dan in de kapel. Er is in de Pastorie van Houtave nog een beeld van Antonius, maar daarvan heb ik nog geen afbeelding.
	Met dank aan Antoon Vanquaethem.

Houtem, Vilvoorde (L 17)

Sint-Antonius-Abt-kerk

1775

Houtem houdt erg aan zijn patroonheilige. In de kerk staat een prachtig beeld van Sint-Antonius (met varken) uit 1775, vervaardigd door Walter Pompe uit Mechelen, dat gerestaureerd werd door Frank Lateur, de zoon van Stijn Streuvels. De kerk zelf is ook een pareltje. Het eenbeukig classicistisch gebouw dateert van 1775.
Elk jaar, de derde zondag van januari, vieren de Houtemnaren hun `Feest voor Antonius en het beest'. De viering van de patroonheilige Sint-Antonius is al jaar en dag een traditie in Houtem.
De inwoners van Houtem daagden massaal op om hun patroonheilige te eren. De viering startte met een eucharistieviering in het Latijn. De drie celebranten hadden waardevolle gewaden aan en de aanwezigen hadden zich uitgedost in kledij uit de tijd van toen.
Na de misviering was het drummen om `een stuk van het varken' vast te krijgen.
Schepen Absillis is al jaren de verkoper van dienst. Wie een lot koopt, kan pensen, varkenspoten, kopvlees, Sint-Antoniusbrood of een heuse varkenskop winnen.

	Bij de verkoop van de loten, die de geïnteresseerden een stuk van het varken kunnen opleveren, wordt steevast een geijkte tekst voorgedragen, zoals, “Koop nu heel veel loten, gij beminde dorpsgenoten''.
Tijdens de viering worden de inwoners Antoniussen en Antoinetten genoemd — “Antoniussen en Antoinetten, niemand kan ons het plezier beletten”. Rond de vuurkorf gingen het snoepgoed en vooral de jenevertjes immers vlotjes binnen. De viering verloopt dan ook steeds zeer vrolijk. Dat er ook gedronken wordt op de gezondheid van de pastoor, maakt deel uit van de folklore. Dat gebruik van de vuurkorf vind ik wel intrigerend. Dat trof ik ook aan in Essene. Zoals ik daar schreef, was ik er niet zeker van of dit ook als "Antoniusvuur" gezien moet worden, maar nu ik dat dus weer een tweede maal aantref, begint het er toch wel op te lijken.

Ingooigem, West Vlaanderen #

Sint-Antoniuskerk

De informatie van de websites is uitgebreid en correct, dus ik daar hoef ik maar hier en daar iets aan toe te voegen. En mijn eigen foto's natuurlijk, van de viering op zondag 20 januari 2008.
Geheel volgens de traditie van de Sint-Antonius-winterommegang - maar in Ingooigem noemt men het gewoon de ‘Toontjesprocessie’ - viert ‘Yvegem’ zijn patroonheilige Sint-Antonius-abt op de zondag na 17 januari.
De avond voordien worden reeds de giften en offergaven opgehaald bij de grote en kleine boeren. De inzameling wordt begeleid door feestelijk avondklokkengelui.

De kerk staat in de stijgers, wat als voordeel heeft dat ik erin kan klimmen om de houten Antonius boven de ingang van dichtbij te fotograferen. Het is wat verweerd door wind en regen, maar de attributen staf, klok, varkentje en boek zijn nog goed te onderscheiden.

In de kerk zijn een aantal fraaie Antoniusbeelden te bewonderen en meerdere relikwieën, welke een goeie 300 jaar geleden naar Ingooigem werden overgebracht.
Vóór in de kerk, rechts, is de speciale Antonius nis. Daar is tegen de achterwand een 19e eeuws retabel in houten reliëf ; rechts ervoor staat een groot houten beeld, daarnaast staat een relikwiehouder op een metalen standaard en links van dit alles staat een relikwiebuste.

	Het retabel toont in de twee scènes links en rechts van Antonius zijn strijd tegen de demonen. Links wordt hij geholpen door een gevleugelde engel met vlammend zwaard; terwijl hij rechts juist door een gevleugelde duivel met een knuppel wordt geslagen.

De relikwiebuste van Antonius met varkentje, een zeer fraai exemplaar, bevat geen relikwie meer. Vóór de mis werd hij getooid met de zilveren kroon met halfedelstenen en kreeg hij de zilveren staf in de hand.

Het grote houten beeld is vrij nieuw zo te zien. Met zijn staf lijkt Antonius een demonische draak met wijd geopende muil aan zijn rechtervoet te doorboren — wat eigenlijk aan St Joris doet denken. In het midden lijken vlammen omhoog te lekken. Aan zijn linkervoet staat zijn varkentje. Maar ik heb een oude foto van dit beeld (zie einde) gevonden, waarop het er een stuk antieker uit ziet en beschilderd lijkt.
	Een zilveren beeldje van Antonius (8cm hoog, links), dat er volgens een bidprentje zou moeten zijn, heb ik niet kunnen bespeuren.

Het Antonius relikwie voor "dagelijks gebruik", stevig verankerd op zijn statief.

	Het kleine en zeer oude reliekwiebeeldje van Antonius is prominent aanwezig op het altaar. Ik neem aan dat het alleen op hoogtijdagen tevoorschijn wordt gebracht. Na de mis kan het dan aan de kerkgangers voorgehouden worden om hen met zijn aanraking te zegenen (zie hieronder). Het lijkt een beetje op een kabouter en heeft weinig attributen van Antonius; zijn hoofddeksel is evenwel aardig getroffen. Door de vele aanrakingen is de verf rond het relikwie-venster afgesleten.
	Het beeldje is voorzien van een handvat in zijn rug om het dragen gemakkelijker te maken.
	Stijn Streuvels, de beroemdste inwoner van Ingooigem, lachte met deze eigenaardigheid en gaf het beeld een ludieke naam: "Sint-Antonius met een tap in zijn gat". En Meester Ducateeuw maakte hierover dan een koddig gedicht:

Welke sint is dat?
Ra, ra, welke sint is dat? Met een houten tap in 't gat. In zijn navelsacristie Vensterglas en relikwie. Stamppotboeren, noenemoe, Sneu van kwakzalvergedoe, Klagen hem de nood van 't zwijn; Plaaggeest moet belezen zijn. 't Is de grote Sint Antoon Die, afdalend van zijn troon, Bet de poten en de snoet, Goedsmoeds zijn mirakels doet.	Ja, hij weet er 't fijne van, Van de koek aan 't hertespan, Van de nagelgaten, 't zuur, De exeskes en het vuur. Zou het dan geen zonde zijn, Als wij Toontje met zijn zwijn Lieten staan in 't spinragstof Van een godvergeten slof? Toe en zere, ga tot hem, Doe de beeweg 't Yvegem, Span het paard in, djakke ju! Toontje is thuis en wacht op u.

Om halftien stipt worden de dieren gezegend aan de kerk. Het zijn honden en paarden, niet zo heel veel, en het is snel voorbij. Aangezien dit "sierpaarden" en spannen zijn, maakt dit een nogal folkloristische indruk.
Maar deze folkloristische indruk wordt weer teniet gedaan — "gelukkig", zou ik haast zeggen — door een eigentijdse innovatie: er worden ook enkele auto's gezegend, wat aan de tractorzegening in Rollegem doet denken. Overigens worden alleen de auto's van bekenden uit de parochie; toevallige passanten worden genegeerd.
De zegening gaat — nogal afwijkend van andere vieringen — vooraf aan de Toontjesprocessie en de mis.

Toontjesprocessie
Zondagmorgen tussen acht en halfnegen verzamelen de eerste organisatoren van Yvegem Sportief en de Kerkraad, de Bolhoedheren, reeds aan D’Halve Maan voor een koffie met een dreupel. Om 9.40 uur wordt de offerstoet gevormd. Vooraan de Koninklijke Fanfare ‘De Eendracht’.
Daarachter komen de pastoor en de leerlingen van de school, waarvan enkele verkleed in ‘paterke’, die het varken op een berrie dragen. Anderen brengen dan nog wat onderdelen van de kop, lendenstuk of poten mee. Spectaculair zijn ook de andere offergiften (levende eenden, ganzen, kippen, konijnen, hanen, ...) die in getraliede houten hokken aan lange stokken mee in de processie mochten. Op die manier smeken de boeren de zegen van Toontje af voor een goed en vruchtbaar voorjaar en voor de bescherming tegen pest, mond- en klauwzeer. Plaatselijke verenigingen als hondenclub de Wijze Hond, de Koninklijke Yvegemse Vinkeniers, duivenmaatschappij Recht voor Allen en de Landelijke Rijvereniging Sint-Arnoldus hebben diverse leden afgevaardigd, samen met hun lievelingsdieren. De stoet wordt afgesloten door de Bolhoedheren van Yvegem, de Bolhoedheren uit Rollegem, het Anzegems Gaperke en Bronnenkind, met hun kampioenen, koningen, prinsessen en eredekens met hun erelinten en de wapperende vlaggen van alle maatschappijen en gilden; en tenslotte volgen enkele bedevaarders van Ingooigem en omliggende gemeenten.

Tegen tien uur zijn de stoetgangers en bedevaarders in de kerk voor de plechtige eucharistie ter ere van Sint-Antonius-abt, opgeluisterd door het Alleluiakoor. Pastoor Jan Sevenhout leidt de mis. Op het altaar staat het reliekbeeldje van Antonius tussen de twee rode kaarsen. De zeer fraai geëtaleerde varkens en koppen voor het altaar krijgen niet veel aandacht en worden niet apart gezegend.

Na de mis raken de aanwezigen het reliekbeeldje van Antonius aan, dat pastoor Jan Sevenhout aan de "tap in zijn gat" vast houdt.
Vrijwel iedereen doet dat.

Na afloop van de mis kunnen de aanwezigen met een euro meedingen aan de verkoop van de offergaven ten voordele van de kerk, met als hoofdprijs een groot varken.
Veel aanwezigen kopen een glaasje jenever bij de blauwe tent, zo ook wij, en dat smaakt prima op zo'n natte en gure dag.
De voorzitter van de Bolhoedheren veilt de levende en dode offergaven per Amerikaans opbod. Het publiek steekt een muntje van 1 euro hoog in de lucht. De veilingmeester duidt met een liniaal telkens iemand aan die eigenaar kon worden van een gans, een konijn, een eend of een varkenskop.
Er zou nog een traditionele zwijntjeskermis in café ‘t Smesse zijn, maar daar zijn we niet naartoe gegaan, dus hoe dat eruit zou zien, zou ik niet kunnen bevestigen.

Naast de gebruikelijke Antonius-viering op de zondag op of na de 17e januari, is er nog een tweede viering van Antonius: "op de 2e zondag van juni zijnde de verjaardag van de overbrenging van zijn relikwieën uit St-Antoin-en-Dauphiné in 1669." Hoe of wat, weet ik niet.

Een volle aflaat werd op 3 januari 1792 verleend, door Paus Pius VI, aan al de gelovigen die, op een der bovengenoemde dagen, na gebiecht te hebben en gecommuniceerd, de parochiale kerk van Ingooigem bezoeken en er bidden voor de inzichten van Zijne Heiligheid de Paus.

Deze foto (rechts) kwam ik tegen op de Belgische inventarisatie site, en het is ongetwijfeld het beeld dat hierboven ook staat afgebeeld, maar wat er daar splinternieuw uitziet. Het zal dan waarschijnlijk totaal gerestaureerd — haast gerenoveerd — zijn, en de oorspronkelijke kleuren zijn helaas weggepoetst. Volgens de site stamt het beeld uit de 16e eeuw.

	In de wijk Sint Antonius-eik staat dit moderne beeld van Antonius. In de wijk stond vroeger een Antonius-eik met een beeld van Antonius. Men bouwde er een nieuwe woonkern en de boom moest er weg en die werd — modern barbaars — gekapt . Dit in tegenstelling tot Liernu, waar de Gros-Chêne met Antonius beeldje nog steeds in ere gehouden worden. Het beeldje werd toen aangebracht aan het café Sint Antonius, maar ook dat café is er niet meer. In 1990 plaatste men er dit moderne beeld op een pleintje.
	In het Vlaams Sagenboek van K.C. Peeters staat een aardige sage over de Antoniuseik van Ingooigem.
De Antoniuseik hier in IJvegem, is een oude, oude eik. Ze zeggen dat hij daar staat van voor Napoleon. Er hing daar een even oud klein kapelletje aan met een beeldje in. Nu hadden ze graag die eik weggekapt. Maar er was niemand die zin had om die eik weg te doen, niet zozeer uit schrik, maar ze zeiden: "Kijk, dat kapelletje hangt daarin en ik wil me niet moeien om dat weg te doen." Maar toch was er één die er ferm mee lachte en hij zou die eik eens wegdoen. De eerste keer dat hij kapte met zijn bijl, lag ze daar in brokken en aan de boom was niets. De Jongen maakte zich boos, hij ging naar de smid en liet deze een nieuwe bijl maken, terwijl hij zei: "Ge moet ze goed in de staal zetten.” Hij had aan niemand iets gezegd en zo wist ook niemand daar iets van. En hij met zijn nieuwe bijl naar de boom, weer gekapt en weer lag ze in stukken. De derde keer is hij van schrik weggelopen. Die eik staat er nu nog en niemand durft hem uitdoen. Ge moogt vragen aan wie ge wilt, of hij die eik wil omhakken, niemand wil eraan beginnen. En het kapelletje hangt er ook og.
Deze legende volgt een bekend patroon van heiligenbeelden die niet van hun plaats te krijgen zijn of weer naar hun plaats terugkeren en dan soms wraak nemen op hen die ze willen verplaatsen. Het is in ieder geval wel duidelijk dat deze magische krachten in onze tijd niet meer werken.
	Met dank aan Antoon Vanquaethem.

Izegem, West Vlaanderen

Borstelmakersgilde van Sint Antonius Abt

België was tot voor een tiental jaren bekend om zijn borstelmakerijen. De patroon van de bostelmakers was Antonius Abt.

Nu is er in Izegem een zeer interessant Borstelmuseum. En daarin bevindt zich een beeld van Antonius en twee gildevlaggen van Antonius als Patroon van de borstelmakers.

	Er is geen Antonius-viering in Izegem, want de borstelnijverheid is er praktisch verdwenen. Eigenlijk is er nooit een grote verering geweest. De borstelmakers vereerden hem wel als patroon in januari, maar hun 'misdag' vierden ze op 24 juni, feest van Johannes de Doper, ook patroon van de borstelmakers. En waarom deden ze dat?
In Kachtem, vlakbij Izegem, was er bedevaartplaats van Johannes de Doper. Daar werd dan na de viering verder gefeest van café tot café. En putje winter met Antonius Abt was dat minder leuk!		Tijdens ons bezoek van 12 augustus 2007 zijn we in de prachtige St. Tillokerk geweest. Merkwaardigerwijze was de kerk open, en een behulpzame koster wees ons op het Antonius raam, met naast Antonius als patroon van de borstelmakers, de heilige Crispijn als patroon van de schoenmakers.
Met dank aan Antoon Vanquaethem.

Kasteren (Liempde), Boxtel, Noord-Brabant #

Kapel van St. Antonius Abt, parochie van St. Johannes' Onthoofding

15e/16e eeuw

Wanneer voor het eerst in Kasteren een kapelletje ter ere van Antonius Abt werd gebouwd, is niet exact bekend; men vermoedt in de 15e of 16e eeuw.
	Het bedehuisje, waar voorzover bekend geen diensten werden gehouden, is na de Vrede van Munster afgebroken. Kennelijk op dezelfde plaats werd in 1794 een houten kapelletje gebouwd, dat voor 1870 alweer was gesloopt, om plaats te maken voor het oude 'Duitse lijntje' (spoorlijn). In 1982 is er een 'nis' geplaatst op initiatief van de buurtvereniging Kasteren en de Stichting Kèk Liemt, die in 2001 werd vervangen door de kapel.
	Pelgrims bij de 'nis' of veldkapel met daarin het Antoniusbeeld (1990)

Sinds het begin van de 15e eeuw kende Liempde een St. Antoniusgilde. Men veronderstelt dat dit gilde het 'St. Theuniskapelletje' of 'Heilig Huijske' heeft opgericht. De oudste vermelding van bedevaarten naar deze kapel dateert uit 1645.
De zondag na 17 januari wordt in een kampeerboerderij in Kasteren een mis gevierd, georganiseerd door de buurtvereniging Kasteren en opgeluisterd door het gilde. Een offer van varkensvlees wordt op het altaar gelegd. Aansluitend trekt men in processie naar het kapelletje, waar een gebed voor de dieren wordt gehouden en soms ook vee wordt gezegend. Terug in de boerderij is er een Brabantse koffietafel met verschillende varkensvleesgerechten.
De kapel op 23 januari 2005, de dag van Antonius in Kasteren.

	Voor het in 1982 opgerichte veldkapelletje maakte beeldhouwer Pierrot van Leest uit Lage Zwaluwe een bronzen beeld van de heilige, met varken, boek en taustaf. Om het beeld voor vandalisme of diefstal te behoeden is het achter tralies en glas geplaatst.
	Niet alleen op de feestdag van Antonius trekt het bezoekers, maar ook op gewone dagen komen er gereld mensen voor een moment van stilte en retraite. In een muur van de kapel is achter glas een ronde theca met reliek ingemetseld.

Sinds in 1986 het Gilde van St. Antonius Abt werd heropgericht, bestaat er een bloeiende plaatselijke Antoniusverering.
	In de kerk van Liempde heeft het heropgerichte Antoniusgilde in 1993 een eigen altaar gekregen dat achterin de is geplaatst. Het altaarschilderij is in 1992 vervaardigd door Hendrik de Laat uit 's-Hertogenbosch. Op de voorgrond staat de heilige zelf, op de achtergrond zijn landschapselementen en gebeurtenissen uit de plaatselijke geschiedenis geschilderd. Op traditionele wijze zijn de zeven hoofdzonden verbeeld, terwijl oude en nieuwe symbolen verwijzen naar eigentijdse 'zonden' als vervuiling, verslaving, euthanasie, abortus en wellust. Er komt ook St. Antonius Abt Gildebier uit Liempde.

Kasterlee, Antwerpen

Schuttersgilde St. Antonius

Kasterlee wordt genoemd in Geneesheiligen in de Lage Landen als een van de plaatsen waar Antonius als pestheilige werd vereerd. Zo is er een Antoniusbeeld in de Sint-Willibrorduskerk, en is er een Schuttersgilde St. Antonius, die reeds 420 jaar bestaat. Het was oorspronkelijk een beschuttende gilde, die de buks als wapen gebruikte. De Schuttersgilde is nu nog steeds recreatief actief. Maar er lijken geen Antoniusvieringen (meer) plaats te vinden.

	De gildevlag, met eikebladeren en paarse eikeldopjes, twee gekruiste boomstammen, twee gekruiste buksen en twee vogeltjes.
In de Sint-Willibrorduskerk is een beeld uit 1701-1800 (linksboven); vreemde staf (ook gezien in Ville-en-Hesbaye en Wersbeek); grote klok om de hals van het ernstig kijkende varkentje.
Er is ook de nodige folklore in Kasterlee. Zo zeggen ze dat Antonius de stomste heilige is. Alle heiligen kennen hun gebeden van buiten maar Antonius moet ze nog uit een boekje lezen. (Hij staat lezende afgebeeld.) En er wordt over een wonder verteld. Toen Antonius preekte, wilden de mensen hem niet geloven of hij moest een wonder doen. In de buurt had juist een zeug jongen geworpen. Één big had helaas ogen noch poten. De zeug legde zijn mismaakte baby voor Antonius zijn voeten en trok de heilige aan zijn jas terwijl zij hem smekend aankeek. Antonius gaf de big zijn zegen en zie: hij kreeg op slag ogen en poten. Van toen af heeft het varken Antonius nooit meer verlaten. Daarom wordt de heilige met een varken afgebeeld. Dit is weer een variant op de Antoniuslegende uit Barcelona.

	Het oude beeld (links) van het Schuttersgilde uit 1601-1700; nogal beschadigd. En het nieuwe beeld van het gilde (rechts).
	Met dank aan Antoon Vanquaethem.

Kiezegem, Brabant, België

1700

Op de feestdag van Sint Anthonius werden varkenskoppen, pensen, worstenbrood, boerenbrood en zelfs vlaaien door de landbouwers geofferd, een zeer oud gebruik. Het was een feestdag met hoogmis om 10 uur. ’s Avonds liep dat uit op de winterkermis in de danszaal van August Pypen. De "Sint Anthonius met zijn varken" werd gevierd. Vooral om geluk en alle bijstand in de veestapel werd gebeden, geofferd en de relikwie aangeboden. Na deze mis werden aan de kerkdeur deze geofferde varkenskoppen e.a. bij opbod verkocht. De misdienaars moesten deze aangeboden offers dan aan de mensen tonen en de kerkmeester leidde, staande op een kerkstoel voor de kerkdeur de verkoop ter ere van Sint Anthonius.
	Voor de misdienaars betekende dit een extra duit in het zakje want na de verkoop stonden zij daar met vettige, verkleumde en naar pekelriekende handen. Als koorknaap daar een tijdje rondzeulen met een halve varkenskop. Je had de eerste dagen na dit vertoon niet meer het zelfde succes bij de jonge meiden. Wat vooraf als een succesnummer werd verhoopt, bleek nadien al eens uit te draaien op een scheldnummer. Je kreeg dan de roepnaam: “hé varkenskop, hé pensendraaier, -hé broodzeug”.
De St-Pieterskerk van Kiezegem. Het oudste deel van de kerk is het koor, waarvan de eerste steen ergens rond 1700 werd gelegd. Het overige gedeelte werd gebouwd omstreeks 1856. De relikwie van Sint Anthonius is een van de mooiste voorwerpen uit de bezittingen van de Sint Pieterskerk.

Er is ook een Kapelleke van Spikdoorn. Telkenjare, elke zaterdagavond van de maand mei hield de parochie Kiezegem een Lieve Vrouwprocessie naar de veldkapel waar vooral de kinderen de opdracht hadden het meilied te zingen: "De Veldkapel".
	Ook heden ten dage nog vertrekken op hetzelfde moment, zowel te Meensel als te Kiezegem, de biddende parochianen op gezegde mei-avonden naar de kapel van Spikdoorn gelegen op een boogscheut van de Kapellekensweg in de omgeving van de watertoren.
Vanwege een legende heeft men in 1655 besloten de kapel te bouwen op de flank van de "Mannenberg", omzoomd door een bosje spikdoornstruiken (meidoornstruiken). Vandaar ook de naam "Kapelletje van Spikdoorn". Vergelijk dit met de spikkeboom in Hakendover en de kapel O.L.Vrouw van den Doorn in Kleit, hieronder.

Kleit, West Vlaanderen

De Sint-Vincentiuskerk

1860

De neogotische kerk van Kleit is toegewijd aan de Franse Heilige der armen en kleinen: Sint-Vincentius à Paulo.
In de kerk vinden we een preekstoel met kunstig houtsnijwerk uit 1661. Tegen de noordmuur van de kerk staan 3 kapelletjes ter ere van de H. Antonius, terwijl aan de zuidkant evenveel kapellen de devotie tot de H. Cornelis (beschermheilige van Hoornvee) aanwakkeren. Tegen de koormuur aan de westkant vinden we een grote St. Antoniuseremijt.

	Dergelijke reliëfs zijn ook te zien aan de buitenmuren van de kerken van Dikkele, Nukerke, Schuiferskapelle, Kleit en Donk. Vooral met deze laatste zijn sprekende overeenkomsten! Waarschijnlijk van dezelfde artiest. Vergelijk ook de op koper geschilderde ommegang van Sint-Antonius in Sint-Maria-Horebeke.
Er is ook een kapel van O.L.Vrouw van den Doorn. Langs de Urselweg vindt men de zeer mooie kapel van Onze-Lieve-Vrouw van den Doorn. Enkele jaren geleden werd de ruime kapel door de inspanning van de Kleitse bevolking gerestaureerd. Het mooie houten beeld van Maria met het Kind zou volgens kenners van Spaanse afkomst zijn. Oorspronkelijk werd het beeld vereerd aan de Doornboom rechtover de herberg "Het Moorken", nu nog een eindje voorbij de huidige kapel gelegen. Vergelijk dit met de spikkeboom in Hakendover en het Kapelleke van Spikdoorn in Kiezegem, hierboven.

Knegsel, Eersel, Noord-Brabant #

Parochiekerk van de HH. Monulphus en Gondulphus

15e eeuw

Knegsel was al in de middeleeuwen een zelfstandige parochie met als patroonheiligen Monulphus en Gondulphus. Volgens sommigen zou voor de reformatie tussen Zand- en Kerk-Oerle, nabij Knegsel, een kapelletje hebben gestaan ter ere van de H. Antonius Abt. Van dit kapelletje is niets bekend. Het dorp is in 1688 door de Franse legers verwoest en in 1702 geplunderd; nadien is het op een andere plek herbouwd. De oude parochiekerk was sinds 1648 buiten gebruik. Het gebouw is omstreeks 1800 ingestort en aan het begin van de 19e eeuw verder afgebroken. De plek staat bekend als 'het oude kerkhof'. Er staat een H. Hartmonument en de fundamenten van het oude kerkje zijn opgemetseld. In de kom van het verplaatste dorp werd een schuurkerk gebouwd, die in 1789 afbrandde.
	In 1926 verrees het huidige kerkgebouw naast de oude schuurkerk, die vervolgens is afgebroken. Achterin de kerk, rechts van de ingang, bevindt zich een kleine devotiekapel ter ere van Antonius Abt. Op de wanden staat geschilderd: 'Patroon tegen besmettelijke ziekten / Ant Abt / bid voor ons'. De kerk bezit een reliek van Antonius Abt. Het is een botfragment met de tekst 'S. Antonii Ab' dat in 1866 is goedgekeurd voor verering.
Het beeld van de H. Antonius staat achter in de kerk van Knegsel in een zijnis. De feestdag van de heilige werd tot eind jaren vijftig nog nadrukkelijk gevierd. Bedevaart, paardenzegening, processie enz. Vooral door toedoen van pastoor Van Cuijk werd het feest een jaarlijks dorpsfeest, bekend in de regio.

Een wonderbare gebeurtenis

In het begin of midden van de 18e eeuw heerste in de streek de pest; vooral het naburige Hoogeloon was getroffen. De inwoners van Knegsel namen het beeldje van Antonius Abt uit de kerk en volgden daarmee de weg naar Hoogeloon. Daarvandaan zagen zij een zwarte wolk in hun richting drijven. Toen zij echter met het beeldje naderden, dreef de wolk uiteen, hetgeen zij als een teken beschouwden dat zij van de ziekte gevrijwaard zouden blijven. Inderdaad schijnt toen niemand de ziekte opgelopen te hebben. Ook wisten andere oude mensen rond 1900 nog te vertellen dat op de feestdag van de heilige, 17 januari, altijd een gezongen mis werd gevierd en de mensen uit de omgeving dan op bedevaart kwamen. Deze Antoniusverering is misschien te herleiden tot het verdwenen kapelletje tussen Zand- en Kerkoerle.

Gedurende het gehele jaar kwamen bedevaartgangers op eigen gelegenheid naar Knegsel om Antonius Abt te vereren.
In 1937 werd er een broederschap ter ere van de heilige opgericht. Het lidmaatschap kostte bij inschrijving een kwartje, waarvoor men een handboekje kreeg; de volgende jaren moest telkens een dubbeltje worden betaald. Aan het lidmaatschap waren onder bepaalde voorwaarden mogelijkheden tot het verwerven van een volle aflaat verbonden.

De feestdag zelf, 17 januari, werden in de jaren dertig gevierd in de kerk voor de broederschapsleden, de parochie en de varkensfokvereniging, doelgroepen die elkaar deels overlapten. Ook veel boeren uit de omtrek kwamen dan naar de kerk.
	Na afloop van de verschillende missen en na het lof zong men enkele liederen ter ere van de heilige. Onderwijl was er gelegenheid tot verering van de reliek. Na de mis werden veel kaarsen geofferd. Rond de feestdag kwam de pastoor bij de boeren de stallen en het vee zegenen. Sinds 1937 kende Knegsel ook een paardenzegening op de eerste zondag in juli.
	De paardenzegening op 5 juli 1938.
De bedevaart ging gepaard met een kleine kermis op het Dorpsplein met een draaimolen en kraampjes, waar tevoren in de kerk gezegende Antonius-Abtwafels verkocht werden. Later behoorden ook lolly's met een afbeelding van de heilige tot het assortiment.
Anno 1998 worden er nog altijd missen ter ere van St. Antonius Abt opgedragen omstreeks 17 januari en op de eerste zondag in juli. Een klein aantal leden van de Antoniusbroederschap is de heilige nog trouw gebleven. Elke zondag is er wel iemand die een kaars opsteekt bij het beeld van Antonius Abt. Veel gezinnen in Knegsel hebben thuis nog een beeldje van de heilige, dat hem toont als kluizenaar met een varkentje, voornamelijk bruin en groen geschilderd. Deze beeldjes werden al voor de Tweede Wereldoorlog verkocht. Bij de boeren stond het in de stal. Voor circa 1965 werden er ook gewijde medailles verkocht.

Koningshooikt, Antwerpen

Antoniusviering

Het was de feestdag van Sint-Antonius met zijn varken.

	Zijn devotiebeeld stond midden in de kerk, zodat de gelovigen er hun offergaven konden neerleggen.
	Het beeld van Antonius uit 1852, afkomstig van een voormalig zijaltaar.
	Ongelooflijk hoe groot de diversiteit aan geschonken producten van hoeve en erf was. Fruit en groenten, bloemen, grote broden en gebak, spek, preskop, hespen en ook de beruchte varkenskop ontbrak niet.
Bij het einde van de mis, die werd opgeluisterd door het Hooikts vrijetijdskoor, werd de relikwie van Sint-Antonius in haar zilveren houder ter verering aangeboden. De aanwezigen ontvingen een herinneringsprentje met de afbeelding van de volksheilige en een varkenskop aan zijn voeten. Na de eucharistieviering werd de Sint-Antoniusklok geluid. Dit was meteen de start van de verkoop per opbod van de offergaven, buiten voor de deur van de kerk.
	Met de opbrengst van de verkoop van de offergaven verfraait men de kerk van Sint-Jan Evangelist. Dit evenement werd ingericht door de Landelijke Gilde. Varkens Jut - De bijnaam van de inwoners van Koningshooikt, die afkomstig is van de jaarlijkse verkoop van varkenskoppen.

Varkenskoppenverkoop te Koningshooikt. januari 2007.

Korspel, Vlaams Limburg (Q 16)

Antonius kapel en schuttersgilde

1645

	In de Sint-Antoniuskapel (1680) wordt het 'Passieretabel van Korspel' bewaard (in de volksmond: 'het Mennekensaltaar'), een pareltje van Antwerpse houtsnijkunst met voorstellingen uit de Passie van Christus. De eikenboom waaruit het gesneden is, is in 1492 gekapt. De oudste vereniging in Korspel is ongetwijfeld de schuttersgilde Sint-Antonius. Ze werd in 1645 opgericht. De gilde is de trotse eigenaar van de Sint-Antoniuskapel en het ‘mennekesaltaar’.

	Behalve dat altaar, is er blijkbaar ook een beeld van Antonius (1601 - 1625), met opkijkend varkentje. Maar van deze interessante kapel zijn op het internet helaas geen recente beelden te vinden.

Kortenberg, Vlaams Brabant (M 17)

Antonius kapel

1948

De kapel van Sint-Antonius op de Vier Huisjes werd in 1948 gebouwd door de KWB-Kortenberg. Op het torentje staat een ijzeren kruis waarin de letters KWB [Katholieke Werklieden Bond] aangebracht zijn. Het is een typische veldkapel met puntgevel, ogetrokken in baksteen met een kleine klokkentoren. De klok werd geschonken door de St-Jozefskliniek. De kapel werd in 1948 plechtig ingewijd. De Sint-Antoniuskapel is geflankeerd door twee lindebomen. Op het kleine altaar vinden we het beeld van Sint-Antonius Abt of Sint-Antonius met zijn varken. Toen de Sacramentsprocessie nog uitging was er hier een halte voorzien.
We waren in Kortenberg op zaterdag 17 januari 2009, een regenachtige dag. “Vier Huisjes” heet tegenwoordig Vierhuizenstraat.

	Zo’n torentje met klok op een kleine veldkapel heb ik nog niet eerder gezien. In 1948 moet de kapel midden in de velden gestaan hebben. Nu is hij omgeven door nieuwe Belgische villaatjes.
Door de glazen ramen heen maak ik een foto van het beeld van Antonius. De kapel is redelijk onderhouden, hoewel er op deze dag — de dag van Antonius — niets speciaals lijkt te zijn.

Meer St. Antonius plaatsen H-K

Haaren (NL)
Handboog Gilde St. Antonius - St. Sebastiaan
Hatert (NL)
De Sint Antonius Abtkerk werd in 1967 gesloopt.
's-Heerenberg (NL)
De Broederschap van het St. Antoniusgilde
Iddergem (BE)
Een St. Antonius Abtkerk.
Kraainem (BE)
De viering van het feest van Antonius lijkt verdwenen te zijn. Het had alle traditionele ingrediënten zoals o.a. een hele of een halve varkenskop, die per opbod verkocht werden. Zou het kapelletje van Sint-Antonius er nog wel zijn?