Sint Antonius Abt in de Lage Landen O-R

De verering en devotie in de kapel van Sint-Antonius en Onze-Lieve-Vrouw-ter-Sneeuw in Oosthoven beperkte zich vermoedelijk tot de omliggende dorpen. Dit leiden we vooral af uit het feit dat er over deze verering zeer weinig gegevens bestaan. De oudste documenten over de verering in Oosthoven dateren uit de zestiende eeuw.
Wanneer en door wie de kapel gesticht is, is onbekend. Er is ook geen legende of mirakel bekend dat aan de oorsprong lag van deze verering. In 1757 verwierf de kapel relikwieën van Sint-Antonius. In die periode werd de kapel ook verfraaid. Er werd een beeld van Sint-Antonius en een zilveren relikwiekast vervaardigd en een deel van het beeld van Sint-Antonius werd verguld. Daarna kende de verering een constante toename.
Er waren twee dagen die speciaal werden gevierd in de Sint-Antoniuskapel: de feestdag van Sint-Antonius op 17 januari en eerste paasdag.
Maar de verering concentreerde zich op 17 januari, met Pasen werd er aanmerkelijk minder geofferd. Op 17 januari viel ook een aflaat te verdienen.

Vermoedelijk vonden de eigenlijke feestelijkheden plaats op de eerste zondag na 17 januari. Men kon de aflaat immers verdienen vanaf de eerste vespers op zaterdagavond tot zonsondergang op maandag. Op zondag was er een eerste mis om half zeven en vervolgens de plechtige hoogmis om tien uur. Om vier uur in de namiddag had het lof plaats. Dit alles herhaalde zich op maandag. Na de diensten werden de gelovigen gezegend met de relikwieën van Sint-Antonius.

Nadat in 1888 de parochie Oosthoven werd opgericht, bleek al vrij snel dat de bestaande kapel te klein was. De geklasseerde neo-romaanse burchtkerk van Oosthoven werd in 1893 gebouwd, naar de plannen van architect P.J. Taeymans.
In de kerk staan nog steeds een aantal waardevolle beelden afkomstig uit de vroegere Onze-Lieve-Vrouwkapel, de voorloper van de huidige parochiekerk. De kerk, die sinds 1999 als monument is beschermd, is dagelijks open van 9.00 tot 17.00 uur.
Tegenwoordig nog worden op de eerste zondag na 17 januari op het kerkplein de paarden gezegend en varkenskoppen verkocht.

Er zijn een aantal fraaie Antoniusbeeltenissen in en om de kerk, zoals het beeld in een nis boven de ingang, de reliekhouder, het gebrandschilderde raam en een houten sculptuur in de rechternis voorin de kerk.


	De reliekhouder lijkt op een holle zilveren reliekbuste (een redelijk veel voorkomend type), waar het reliek (een bot bijvoorbeeld) dan in verborgen zit, maar deze is van hout en met zilveren verf beschilderd, terwijl de echte reliekhouder — een 'gewone' ronde theca van metaal en glas — zich onder borst bevindt, en uitgenomen zal worden aan het eind van de mis zodat de gelovigen deze kunnen aanraken of kussen.

Alle goede gaven zijn voor het altaar uitgestald. Behalve de gebruikelijke varkenskop, varkensvlees producten en brood, is er ook een doos met dode duiven. Blijkbaar om opgegeten te worden. Voor een vegetariër, zoals mijn vriendin en ik, een beetje moeilijk te verteren. Maar allez, zulle...
Het Sint-Antonius Zangkoor zit op de achtergrond, en niet in beeld, de Koninklijke Harmonie Sint-Antonius aan de linkerzijde.

De pastoor, Deken Peter Dirks, van Turnhout en Oosthoven, houdt een prachtige mis, die om 11 uur begint met een uitvoering van de Koninklijke Harmonie Sint-Antonius. Later zal ook het Sint-Antonius Zangkoor geregeld liederen zingen.



	Al tijdens het begin van de mis zegent de pastoor de gebrachte giften. Centraal hierbij staat natuurlijk de varkenskop, maar in het voorportaal van de kerk staat ook nog een krat met levende bokjes.

Na de mis is er gelegenheid om de relikwie van Antonius te vereren, maar er zijn weinig gelovigen die dat doen. Volgens de pastoor raakt dat een beetje uit de mode.
Maar ik denk dat het ook van de mening van de pastoor over de functionaliteit van de reliekwie-verering afhangt, of deze nog zal plaatsvinden. In Salphen bijvoorbeeld — de dag hiervoor — constateerde ik dat alle aanwezigen het reliekwie vereerden.

Voor de wijding op het kerkplein komen zo'n honderd paarden en voertuigen langs.
Als moderne toevoeging worden nu ook de honden gezegend.

De plaatselijke 'roeper' Jan van Gessel veilt de producten. De geboden bedragen zijn niet al te hoog.

Na deze activiteiten wordt de dag afgesloten met een maaltijd in het parochiehuis voor diegenen die zich daarvoor ingeschreven hebben.

Oostvleteren, West Vlaanderen (B 17) #

Sint-Amatuskerk

13de eeuw

De laatgotische Sint-Amatuskerk, uit de 15de eeuw waarin nog vroegere delen verwerkt waren, werd in 1977 door brand vernield, maar weer opgebouwd. De Heilige Amatus, Bisschop en Belijder, is patroon van Oostvleteren en titelheilige van de kerk. Sint Amaat (Aimé of Amé) nam als bisschop de verdediging op van een mindere man die uitgebuit werd door de Merovingische koning Diederik III. Hij viel in ongenade en werd in ballingschap gestuurd naar onze gewesten. Hij wordt afgebeeld met kettingen die verwijzen naar zijn ballingschap. Hij wordt aangeroepen om alle banden die het bewegen moeilijk maken, te verbreken: reuma en siatica, ongemakken van de ouderdom en meest van al: de boeien van de zonde.
	In de klassieke iconografie wordt Sint Antonius Abt als een oude man afgebeeld met weelderige haardos en lange baard maar hier (links) heeft de kunstenaar, D'Havé, zich gebaseerd op zijn levensbeschrijving waarin gezegd wordt dat hij op oudere leeftijd na twintig jaar strenge ascese er nog opvallend jong uit zag.

Vermoedelijk stamt de verering van Antonius uit de tijd van de splitsing van Oost- en Westvleteren midden 13de eeuw. Vanaf 1744 was er een opflakkering van zijn verering vanwege jaren met dodelijke veeziekten die tot 1/3 van de veestapel lieten sterven.

Zijn feest wordt gevierd op 17 januari met een noveen (negen dagen bidden).
Daarnaast schijnt er ook in februari een jaarlijkse novene ter ere van de heilige Antonius abt te zijn. Op een zaterdag om 19 uur, en zondag om 10 uur.

Ook de (oude) jonge dochters laten wel eens een kaarsje voor onze heilige branden [vanwege die verleidingen in de woestijn?]; alle baten helpen om aan een "lief" te geraken.
Dit doet me denken aan het lied van de Ongehuwde Vrouwen in Lendelede.

Mooi 19e eeuws beeld, dat inmiddels is verdwenen. Op 22 december 1977 is de kerk afgebrand en in 1989 maakte beeldhouwer Albert Dhavé uit Eeklo een nieuw Antoniusbeeld, erboven afgebeeld.

Opvelp, Vlaams Brabant (N 18)

Sint-Antonius-Abt-kerk

De Sint-Antonius-Abtkerk aan de Hoegaardsesteenweg, vroeger toegewijd aan Sint-Lambertus, is een basilicaal gebouw met blinde hoofdbeuk, waarvan de kern Romaanse restanten heeft. Het huidige kerkgebouw werd in 1559 gebouwd, maar in 1772 in classisistische stijl heropgebouwd
De naastgelegen pastorij dateert van 1780 en werd als voorbeeld van plattelandspastorij als monument geklasseerd.

De Antoniusviering in Opvelp vind plaats op een ongewoon tijdstip, namelijk ’s avonds om 18:00 uur en i.h.a. op de zaterdag na de 17e. Maar dit jaar, 2009, omdat de 17e een zaterdag is, valt de viering op zaterdag 17 januari.
Ruim op tijd parkeren we op een parkeerterrein van een lagere school naast de St.-Antonius Abt kerk aan de Hoegaardsesteenweg. Daar worden meteen welkom geheten door Anne Abts-Marien, met wie ik e-mail contact had gehad over de viering in Opvelp.
Langs de pastorie — zeer vervallen, maar die gerestaureerd zal worden — gaan we naar de kerk, waar we door haar echtgenoot Jan Abts-Marien worden verwelkomt.

Het blijkt al snel dat er geen volkse viering is, met varkenskoppenverkoop en zo, maar alleen een mis.
Jan leidt mij rond in de kerk. Er is een mooi, nogal vermolmd, beeld van Antonius uit de 17e eeuw, en in een rommelhoek een oude barokke preekstoel van eikenhout uit 1665 — met daarop een fraai Antonius-reliëf, zij het dik onder het stof.
En er is een mooi glas-in-lood raam van Antonius met (“incorrecte”) monnikstonsuur en gekrulde staf, maar een kloeke klok en glimlachend varken.

Uit een brochure blijkt dat Antonius eigenlijk pas sinds 1976 patroonheilige is van deze kerk, maar Jan toont ook nog een oude affiche over een Antonius begankenis naar Opvelp, van onduidelijke datum, maar zeer duidelijk van vóór die tijd. Wat het heden betreft, zijn Anne en Jan duidelijk de drijvende kracht achter de viering in Opvelp.

De dienst wordt aardig bezocht, en ook door niet al te oude mensen. De jeugd wordt er bij betrokken, door de tekst over de ‘roeping’ van Samuel door drie mensen w.o. een jongen te laten spreken.
Als onderdeel van de mis vertelde de pastoor over Antonius de kluizenaar, waaronder de in kerkelijke kringen nogal veel voorkomende misvatting dat het varken symbool staat voor de ‘lust’ die door Antonius’ ascese overwonnen, maar wat hij nog aandikte door te stellen dat de duivel in de gestalte van het varken aan Antonius is verschenen — wat echt nergens in de Vita terug te vinden is; het varken wordt daarin überhaupt niet genoemd. Het is dan ook niet vreemd dat deze pastoor niet begrijpt hoe het varken later zo positief met Antonius kan worden afgebeeld.

Aan het eind van de mis roept de pastoor de mensen op het relikwie (zie rechts) te vereren door het met de hand aan te raken.
En hij spreekt het afsluitend gebed uit ter ere van Sint Antonius Abt:

Goede God, Gij hebt de kracht van Uw genade getoond
in het heilig leven van de Heilige Antonius.
Gij hebt hem de gave verleend om mensen en dieren te helpen.
Behoed ons op zijn voorspraak van alle kwaad.
Mogen wij gevrijwaard blijven van rampen en ziekten.
Geef dat wij hem navolgen in gebed en naastenliefde
opdat ook wij deelachtig mogen worden aan de heerlijkheid
die de Heilige Antonius bij U geniet.
Door Christus, onze Heer.

Oudegem (Dendermonde), Oost-Vlaanderen

Kapel Sint-Antonius-Abt

De kapel van Sint-Antonius-Abt, aan de Mevrouw Courtmansstraat, maakt een nogal vervallen indruk, maar is toch zeker nog in gebruik: door het tralieraam van de gesloten deur is te zien dat er twee kaarsen branden.
Boven het mooie beeld van Antonius-Abt, met varkentje en vlammen aan de voeten en bijbel in de hand, is op de omlijsting van het altaar ook een Antonius van Padua geboetseerd, samen met de heilige drie-eenheid.
In de onderlijst van het altaar staat gebeiteld: "H. ANTONIUS AANHOOR ONZE GEBEDEN"

Overlangel, Noord-Brabant

Kerk van St. Antonius Abt

1854

Een van de meest opvallende kerktorens in de omgeving is de Sint Antonius Abt kerk te Overlangel met zijn opengewerkte smeedijzeren torenspits. In het oude Langel was een haven (aan de Maas) waar vooral wijn, graan, steenkool en hop werden verhandeld. En er was een scheepswerf. De arbeiders gingen er omheen wonen, er kwamen cafés, winkeltjes en herbergen voor de bewoners en scheepslieden. Allen leefden van de handel en de scheepvaart en sommigen werden zeer welvarend, zoals de familie de Bruijn, die in graan en wijn handelden. Later financierden zij de bouw van de huidige kerk van Overlangel, die, volgens een plaquette op de kerk, in 1854 werd voltooid. En vandaar, ongetwijfeld, het scheepje als windvaan op de torenspits. Van het vieren van de dag van Antonius in Overlangel is me niets bekend.
Ik vermoed dat de Antoniuskerk in Overlangel oorspronkelijk een vissers- en schipperskerk was. Bij de plaatsen Heist, Blankenberge, Scheveningen, Hoorn en Paesens zou ik in eerste instantie denken aan een connectie met vissers, maar in Overlangel lijkt dit toch eerder met schippers te zijn geweest. Het blijft me nog een raadsel hoe die connectie tot stand is gekomen.

Petegem-aan-de-Leie (G 17) Oost Vlaanderen

Sint-Martinus en Antonius Abt Kerk


Zijaltaar H. Antonius Abt 1801-1900.	Broederschapslijst van de Broederschap van de H. Antonius abt 1701-1800

Puivelde (Belsele), Oost Vlaanderen #

Sint-Jobkerk

Op het internet kon ik weinig informatie over Puivelde vinden, maar er zou jaarlijks op 17 januari een feest van Sint-Antoon zijn met een bedevaart en begankenis naar de Sint-Jobkerk, georganiseerd door "de vrienden van Sint-Antoon". Bij de viering zouden varkenskoppen en -vlees worden geveild.
In ieder geval reden genoeg om er op een regenachtige dag, 17 januari 2008, naar toe te gaan. Zoals gewoonlijk zijn we veel te vroeg en even denken we dat we voor niets gekomen zijn. Maar dan zien we dat de kerkdeur open is en dat er vanuit een daarvoor staande auto dingen de kerk in worden gedragen.
We gaan de donkere kerk vast in en ik fotografeer een aantal Antonius-objecten.
Zoals ik later tegen pastoor Patrick D’Haenens zei is de kerk van buiten onaanzienlijk (dus ik doe hier ook maar geen foto bij). "Dertien in een dozijn," antwoordde hij. Maar binnen zijn er wel wat schatten te bewonderen. Er is een prachtig beeld van Antonius met groot varken, een zeer mooie retabel en daarboven een fraai raam.
De pastoor vertelde me dat de kerk drie patroonheiligen kent: St Job, St Antonius en St Hubertus. En zoals hij daarbij opmerkte is de keuze van Job nogal vreemd aangezien hij uit het Oude Testament stamt.

Er is vóór in de kerk ook een prachtig houten beeld van Job, zittend, met bij hem plastic ex voto's gegroepeerd.

	Deze ex voto's van benen, armen, voeten, handen, hoofden, lichamen, etc. zijn in de kerk te koop. En er is nog een ex voto varkentje van blauwe was.
Hoewel ik dit soort ex voto's eerder met Antonius associeer (er zijn ook 15e eeuwse prenten waarop benen, armen, voeten en handen boven hem hangen), liggen ze bij Job, dus blijkbaar is hij hier de genezer. Er zijn ook aan weerskanten van het retabel van Antonius de meer tradionele ex voto's van zilver, en deze zijn dus wel duidelijk met Antonius geassocieerd.


	De linkerkant van het gebrandschilderde raam uit 1910 toont de ontmoeting van Antonius met Paulus van Thebe. Zo is daar de raaf met het brood in zijn snavel te zien. Rechts wordt Antonius tijdens zijn gebed gestoord door een paar duivels. Onder hem zien we een mand (vanwege het handwerk waarmee hij in zijn onderhoud zou hebben voorzien) en een varken.

Het 18e eeuwse beeld van Antonius met een vrij groot varken en een boek, maar een aantal gebruikelijke attributen ontbreken, zoals T-staf, bel, vlammen, kalot en gebedssnoer.

Het prachtige retabel toont aan weerskanten van Antonius de bekende scenes. Links geeft hij al zijn bezit (een geldbuidel) weg en rechts ligt hij op sterven, hier vergezeld van een vrij groot aantal discipelen, waaronder zelfs een vrouw.
Het is meestal de scene die links staat afgebeeld, die in diensten ter ere van Antonius wordt aangehaald, of eigenlijk wat daaraan vooraf gaat, als hij de bijbelwoorden hoort: "Als ge volmaakt wilt zijn, verkoop dan wat ge bezit, geef het aan de armen en kom dan terug om mij te volgen." Dat slaat dan vanzelfsprekend op de ascese van Antonius de heremiet — wat dan voor mijn gevoel haaks staat op de aspecten waar de kerkgangers-feestvierders eigenlijk voor komen, namelijk Antonius als genezer en beschermer.

Goed. Verder met de viering. De kerk is vrijwel geheel vol, en dat op een doordeweekse dag! Op het papier met gezangen en gebeden staat: “sint-tone komt om zijn lone”, maar daar zullen ze wel het varken mee bedoelen.

Een tafel met mooi uitgestalde offerandes, waaronder zeer prominent de varkenskoppen, voor het beeld van Antonius. Pastoor Patrick D’Haenens zegent de gulle gaven door deze te besprenkelen met de wijwaterkwast. Dat zegenen van de offerandes gebeurt zeer zelden. Meestal wordt dit meegenomen in de zegening van alles en iedereen.


	De zilveren rand van de theca is aan de onderkant versierd met een varkenskopje. Na de dienst kan men het relikwie vereren door aanraking of met de lippen. Vrijwel alle kerkgangers doen dat.

Tot slot van de dienst wordt er een Offerlied gezongen, getiteld:

Sint-Antoontje met uw zwijn

.........

2.Sint-Antoontje met uw zwijn,
dankje wel voor 't jaarfestijn;
wij verkopen varkenssnoet,
helpend graag wie hongren moet.

3.Sint-Antoontje met uw zwijn,
laat ons immer wakend zijn;
weer de duivel uit ons hart,
bevrijd van ziekte ons en smart.

4.Sint-Antoontje met uw zwijn,
houd ons hart en daden rein,
blijvend volk en zeden trouw,
zo in blijdschap als in rouw.

En dan is er eindelijk de verkoop per opbod van alle gulle gaven aan de kerkdeur. Er wordt enthousiast geboden, hoewel de prijzen binnen het redelijke blijven.
Opvallend bij de verkoop in Puivelde is wel dat de varkenskoppen getoond worden, maar niet verkocht. Wel alle andere produkten zoals ze op de tafel hierboven uitgestald waren, maar de koppen niet. De culinaire verwerking hiervan is nogal bewerkelijk en niet meer van deze tijd. Deze zijn dus nog slechts symbolisch aanwezig.
	In de kerk is een klein beeldje van Antonius te koop, dat ik cadeau krijg van mijn vriendin Marie-José!
	De Vrienden van Sint-Antoon p/a Kemzekestraat 18 9111 Belsele-Puivelde.

En als laatste gaat men een pintje pakken in het café aan de overkant van de straat. In Puivelde is geen gemeenschappelijke maaltijd, zoals op zoveel andere plaatsen.

Tenslotte: Op de eerste zondag van mei is er een Paardenzegening, in de wijk Duizend Appels, in de hovingen van de Paters, maar het is mij niet duidelijk of dat iets met St. Antonius te maken heeft.
En er zijn nog meer bedevaarten in Puivelde e.o.: naar Sint-Job, op 10 mei en naar de Boskapel op 8 september voor het feest van O.-L.-Vrouw Geboorte. En nog een bedevaart naar O.-L.-Vrouw van Halle: jaarlijks op de eerste vrijdagavond van september vanuit de kapel ter ere van O.-L.-Vrouw van Halle, Tereken, Sint-Niklaas.

Reek, Noord-Brabant #

Parochiekerk van St. Antonius Abt

1455

In Reek stond aanvankelijk een kapel, gewijd aan St. Antonius Abt, waarvan in 1455 voor het eerst sprake is. Waarschijnlijk is Reek in 1667 een zelfstandige parochie geworden, kort nadat de autonome, katholieke heerlijkheid Ravenstein, waartoe Reek behoorde, bij het bisdom Luik was gevoegd.
De tot parochiekerk verheven kapel werd in 1790 vervangen door een nieuw kerkgebouw, eveneens gewijd aan St. Antonius Abt. De huidige parochiekerk, gewijd aan dezelfde heilige, is tot stand gekomen in de jaren 1924-1925.
Maar eigenlijk wordt voornamelijk St. Donatus hier sinds 1779 vereerd, waarmee Reek de oudste cultusplaats van Donatus in Nederland is. Van meet af aan werden er bedevaarten naar de weerheilige gehouden in het tweede weekeinde van juli, die voortduren tot op de dag van vandaag. Tegenwoordig wordt Donatus in Reek ook als milieuheilige vereerd.

Vroeger was er overigens wel een aflaat te verdienen op de feestdag van de parochiepatroon, Antonius Abt (17 januari).

Reijmerstok, Gulpen, Limburg #

Parochiekerk Franciscus van Assisië

1922

Een kleine bedevaart naar de kerk van Reijmerstok ontstond waarschijnlijk pas na de verwerving door de parochie van een Antoniusreliek in 1922.
Het reliekpartikel van Antonius Abt bevindt zich in een theca (ø 3,5 cm), tezamen met relikwieën van Antonius van Padua, Franciscus van Assisië en Cornelius.
Op de feestdag van Antonius, 17 januari, werd het cultusbeeld van Antonius in het priesterkoor geplaatst en met bloemen en kaarsen omringd. Vereerders uit de parochie en bedevaartgangers uit de omgeving kwamen met brood naar de kerk om het door de priester te laten zegenen. Na het vereren van de reliek keerde men met het brood huiswaarts om het zelf te eten of aan het vee (varkens) te voederen. Op die dag was er tevens kermis in het dorp.
Tijdens de eucharistieviering in het weekeinde volgend op de feestdag van Antonius vindt er nog steeds een jaarlijkse broodzegening plaats.

Rollegem, West Vlaanderen #

St.-Antonius kerk

11de eeuw

De verering van St.-Antonius in Rollegem is nog zeer levend. De parochie is gekend voor haar devotie tot St.-Antonius Abt. Wekelijks is er een eucharistie met zegening met de relikwie.
Zaterdags om 17:00 uur, en dinsdag en donderdag om 8:30.

Uit het parochie-nieuws: In onze parochie staat de verering van St.-Antonius Abt centraal. Hij is de patroonheilige van onze parochie. Vele mensen komen tot hem bidden om bevrijding van allerlei ziekten van mens en vee, o.a. tegen zona (gordelroos), epilepsie (vallende ziekte) en besmettelijke ziekten zoals de (varkens)pest ... Sint-Antonius Abt werd tevens de patroon van de slagers.

Ritueel:

je gaat naar het altaar van St.-Antonius;
daar kan je je een noveenkaars, een medaille en een gebed ter ere van St.-Antonius aanschaffen;
9 dagen lang het gebed bidden tot de Heilige Antonius;
met het geld van de offerblok wordt er wekelijks een mis ter ere van St.-Antonius opgedragen.

	Volgens eerdere informatie er vanuit gaande dat er een dienst zou zijn om 9 uur ’s morgens, waren we er op zondag 12 augustus 2007 in alle vroegte. Maar het was er uiterst stil; de kerk was gesloten. Er stond daar aan De Plaats wel een Antoniusbeeld, met een vreemd voorwerp (een houten deurknop?) die enigszins aan de kalebas van Jacobus doet denken, hangend aan zijn rechte, metalen staf.
Van de kerk uit de 11de eeuw, werd tussen 1786 en 1793 door nieuwbouw de benedenkerk vervangen. Ze verloor haar toen al geklasseerde toren in de zomer van 1872, men noemde hem de steenoven, goed om in de ”straete “gevoerd te worden. De noordelijke kruisbeuk was zelfs met stro bedekt. Het schip werd in 1903 afgebroken en in 1906 geheel nieuw ingewijd. Toch is de kerk altijd in dezelfde trant en met bergsteen uit Doornik bijgewerkt of verbouwd geweest.
De toren is in de “Gotiek stijl “, een vieringstoren van ongeveer 30 meter hoogte. In het klokkengat bevindt zich bijna twee en een halve ton aan brons, de klokken welke het wel en wee van het dorp verkondigen: Antonius 1050kg, Maria-Joseph 750 kg, Eligius-Donatus 530 kg en daar bij een vierde klokje of schelletje, mentje of toontje.

	Na een kopje koffie in het café “De Platse” achter de kerk, worden we fantastisch geholpen door een van de bewoners van Rollegem. Hij gaat de sleutel van de kerk halen, en laat ons de diverse devotionalia en kunstwerken zien. En even later komt ook de organist die me in de sacristie laat. Hij vertelt dat er jaarlijks — op de tweede zondag van januari (of de zondag vóór 17 januari) — een processie wordt gehouden waarbij een varken een rol speelt. Tijdens de Antoniusviering is er een plechtige eucharistie. En uit andere bron had ik al eens vernomen dat er een wijding van tractoren zou zijn. Maar grote verschillen in ons Nederlandse dialect en zijn Vlaamse dialect verhinderen een vlotte uitwisseling van informatie. Maar we begrijpen wel dat het voor Rollegem toch nog behoorlijk groots en belangrijk is. We zijn in januari 2008 maar eens gaan kijken.
Aan de andere kant van het altaar staat een prachtige engel in “Savonière” (Franse steen) van 1,50 m hoog, op een arduinen voetstuk met een ronde glazen reliekhouder op haar handen, waarin zich de Antoniusreliek bevindt, als een rol.		Het mooie beeld van Antonius staat voor in de kerk, met varkentje met bel, en met een fraaie T-staf met daaraan zijn klokje. Rechts naast hem branden noveenkaarsen in een grote standaard, en links van hem is een zwart offerblok.

Rechts van het Antoniusbeeld staat een soort devotionalia-tafel, met noveenkaarsen, litanieën, en bidprenten, met in de tafel een kleine ronde theca met Antoniusreliek vervat.
In de tafel zit een gleuf voor het doen van de betalingen voor de kaars en zo; een handgeschreven bericht hierop geeft de geest van de tijd aan: “Beste mensen de lade is opengebroken, wil je geld steken in de gesloten offerblok van St.-Antonius bij zijn beeld ....”

Een prachtig retabel, daterend van 1590-1593 en vervaardigd door Heinderick de Ceuninck, toont “St. Antonius in de woestijn” (links) en “St. Antonius geneest een zieke” (rechts).

Op de voorstelling van Antonius voor zijn Egyptisch grot (links) — toch een soort Verzoeking, lijkt het — is een vreemd object te zien: een soort pot waar gouden licht uitkomt. Het zou een lamp kunnen zijn.
Verder zijn er een aantal objecten — een riek, een schop — die van een Vlaamse boerderij afkomstig lijken.
En er staat een varkentje, dat in het Egyptische natuurlijk verhaal niet thuishoort (maar wel in Vlaanderen).

	Normaliter niet publiekelijk zichtbaar zijn een kusreliekhouder met handvat voor de zegening, een zogenoemde osculatorium, waarvan de rand is versierd met de beeltenis van een lezende Antonius — en nog een zeer oud en zeer fraai houten beeldje van Antonius. En als laatste, zou er nog een vierde reliek in het altaar verborgen zitten. De kusreliekhouder werd tijdens de Antoniusviering in 2008 overigens niet gebruikt.
	Ook op andere wijze wordt Antonius in Rollegem levend gehouden. Zo is er in november een kinderstoet “Rollebolle Rollegem” waarbij de belleman — de dorpsomroeper — en reus Rollo voorop gaan, muzikaal ondersteund door het muziek- en trommelkorps van Rollegem. Voor de kinderen vertelt de belleman dan de legende van St. Antonius met zijn zwijntje (en met zijn belletje of klokje, neem ik aan).

Er is een Sint-Antonius-wandelpad, vertrek vanaf de kerk in de Rollegemkerkstraat.
Er is een noordwandeling van 9,5 km, en een zuidwandelig van 7,5 km. Inlichtingen en verkoop van het boekje met route van de wandeling bij Lucien Kints, Rollegemkerkstraat 60.

Op zondag 1 augustus 2004 was er een St. Antonius Rally, een fietstocht dus, georganiseerd door WTC De Platse, die vertrok vanaf Café "De Platse" aan de Rollegemstraat 209.

Op zondag 13 januari 2008 zijn we om 9:15 in het nog uitgestorven plaatsje, en ik vraag me af of ik wel goed begrepen heb dat de Antoniusviering vandaag zou plaatsvinden. Het vreemde is namelijk dat het de zondag vóór de 17e is. Maar dan zien we een muzikant van de plaatselijke Harmonie, die bevestigt dat het feest vandaag is. Even later zien we een aankondiging bij het parochiehuis, en nog weer iets later ontstaat er enige drukte.
De als "paterkes" verkleedde kinderen verzamelen zich om de processie te gaan vormen. Er zijn buiten weinig mensen, maar ook in de kerk beginnen de mensen samen te komen.

De kerk ziet er feestelijker uit dan tijdens ons vorige bezoek: er branden tientallen noveen-kaarsen bij het beeld van Antonius, dat nu ook is omgeven door planten en bloemen. Ook bij het altaar staan bloemen en branden er kaarsen.

Buiten, bij het parochiehuis, wordt met een bestelbusje een heel geslacht varken aangevoerd, dat op een korte ladder (als draagbaar) wordt gelegd. Even later horen we de Harmonie St Cecilia van verre aankomen. Deze stelt zich op en de korte processie van vrijwel uitsluitend "paterkes" vormt zich daarachter voor een driekwart ronde om de kerk. De kinderen lopen te zeulen met het varken — het is behoorlijk zwaar — en dragen het dan de kerk in, waar het voor het beeld van Antonius wordt neergezet.

De kerk is helemaal vol; er zijn zeker een honderd mensen, zo niet meer. Het koor, Crescendo genaamd, zingt.
Tijdens de dienst wordt er geen bijzondere aandacht besteed aan het varken, behalve dat de pastoor opmerkt dat het voor hem de eerste keer is dat er zich een varken onder zijn publiek bevind.
Wel is er speciale aandacht voor de landbouwers en wordt er specifiek voor hen en hun tractoren een zegening uitgesproken:

Op het feest van feest van onze patroonheilige Sint-Antonius Abt nodigen wij iedereen uit, die met zijn tractor naar hier is gekomen, om zich te laten zegenen en om zo Gods bescherming te vragen over zijn tractor en het werk die hij of zij er mee verricht.

Het boekje geeft de volgende instructie: "Alle aanwezige landbouwers komen vooraan en bidden samen het zegeningsgebed", maar dat gebeurt niet.

Het zegeningsgebed

God, onze Vader,
U hebt ons de taak gegeven om Uw schepping te behouden en te behoeden.
U geeft ons het vermogen om te houden van de natuur, en te zorgen voor planten, dieren en mensen.
Van U ontvangen mensen de creativiteit om werktuigen te maken.
Wij danken U God, voor de hulp die de tractor ons biedt op het bedrijf.
Zegen onze tractor, zegen ons en allen die ons dierbaar zijn.

Goede God, zegen de tractoren, zegen de mensen die deze besturen.
Maak hen eerlijk en voorzichtig.
Mogen zij beseffen dat techniek steeds in dienst moet staan van mens en natuur en de mens geen slaaf mag zijn van machine en winstbejag.
Zo zegene U de almachtige God, de Vader, de Zoon en de heilige Geest.
Amen.

Na de zegening zingt men samen het Sint-Antonius lied

Antonius gij vriend van God,
zie ons hier samen blij vereend,
om de Vader vroom te groeten.
Zegen uit d'hemel hoog,
allen die u dienen.
Zegen ons vader Antonius.

Antonius, gij sterke held,
voor godes rijk op deze aard'
hebt gij glorievol gestreden.
Zegen ons in alle nood,
zorg voor klein en groot.
Zegen ons vader Antonlus.

Na de dienst wordt het varken afgevoerd; er is geen verkoping aan de kerk, maar er zal een tombola worden gehouden, na de Hutsepot in het parochiehuis, waar dan delen van het varken zullen worden verloot.

De zegening van tractoren, die dus overduidelijk de zegening van paarden vervangen heeft, is geen folkloristische (laat staan een toeristische) aangelegenheid. En dat maakt het nou juist zo aardig. De ongeveer 95 tractoren zijn alle zeer functionele, imposante landbouwmachines en de landbouwers nemen de zegening heel serieus.
	Naast de priester met zijn wijwaterkwast en de misdienaren staat de belleman die tijdens de overige rituelen ook duidelijk functioneel aanwezig is. Aan de overkant speelt de harmonie.

Na de zegening van de tractoren lopen we met de mensen mee naar het parochiehuis, waar het behoorlijk druk is. De Hutsepot heeft ons, als vegetariërs, weinig te bieden, dus na een pintje gaan we weg, en wachten we niet op de tombola.

Er was in 2001 ter gelegenheid van het 1750ste geboortejaar van Antonius in Rollegem een boekje uitgegeven, "Onze Antonius", geschreven door Gerard Isebaert. Bij thuiskomst lees ik daarin dat er na de "zwijntjeskermis" (waarmee de maaltijd bedoeld wordt) en de tombola, " 's avonds dan de vreugdevuren branden, de St.-Antoniusvuren, rond het Parochiecentrum." Wel, die had ik natuurlijk graag willen zien, maar niemand had ze genoemd. Jammer, jammer, want Antoniusvuren zijn in onze contreien een zeldzaamheid (alleen in Salphen is er een, bij mijn weten). Misschien een reden om volgend jaar nog eens te gaan? Maar dan hoor ik een week later, tijdens de viering in Ingooigem, van een inwoner van Rollegem dat er tegenwoordig geen vuren meer zouden zijn. Tja, hoe zit het nu?

Als ik het goed begreep (van dezelfde inwoner), was er een duidelijke inspiratie vanuit Ingooigem voor (de hervatting van) deze Antoniusviering, en er zijn wat de aankleding van de "paterkes" betreft zeker overeenkomsten.


Dat we zelfs na twee bezoeken nog niet alle Antoniusbeelden in Rollegem gezien hebben, blijkt uit de twee afbeeldingen die ik op de Belgische inventarisatie site aantrof, te weten een reliekbuste uit 1700 (links) en een kazuifel uit 1895 (rechts), of zouden die er niet meer zijn?

Rotselaar, Vlaams Brabant (N 17) #

Antoniusviering in de Sint-Pieterskerk

Er is geen St Antonius-kerk in Rotselaar, wel een St Antonius straat en steeg.
	De Antoniusviering vindt dan ook plaats, op de zondag na de 17e, in de Sint-Pieterskerk, om 9.30 uur. Na de eucharistieviering is er een publieke varkenskoppenverkoop. Wie tijdens de Antoniusviering een varkenskop koopt, krijgt er het recept bij om geperste kop op grootmoeders wijze te maken. Een welgekomen cadeau van oproeper Johan Lambrechts, want niet elke koper weet wat hij moet aanvangen met die varkenskop.
Jarenlang verzorgde het Beatrijsgezelschap van Rotselaar de Sint-Antoniusviering in het dorp. Sinds drie jaar neemt de Landelijke Gilde en het Davidsfonds de organisatie op zich. Met de daarbijhorende verkoop van de offergaven na de mis. Ook dit jaar schonk de plaatselijke beenhouwer vier halve en een hele varkenskop. Maar ook de kerkgangers staan hun offerande af voor de verkoop. Daarbij waren er dit jaar groenten, bloemen, confituur en zelfs flessen wijn. De traditie van de varkenskoppenverkoop stamt uit de periode van hertog Jan van Brabant die in 1447 de inwoners van Rotselaar de toelating gaf tot de verkoop van Sint Antoniusoffergaven.

	Beeld H. Antonius Abt 1491-1610. Een prachtig beeld, met correct hoofddeksel, grote klok en leuk opkijkend varkentje.
	Preekstoel, 1801 -1900. Een varkentje op de achtergrond.

Rumbeke, West Vlaanderen (D 17)

Teuntjeskapel

1614


	De kapel wordt de 'Teuntjeskapel' genoemd. De eerste kapel werd reeds vermeld op een koopakte van 1614. Vroeger stond er een grotere kapel, en kenden de landbouwers de weg naar deze kapel.
In de jaren 1845-1848, tijdens de jaren van de aardappelplaag, was er een toeloop van duizenden bedevaarders en ook tijdens de Eerste Wereldoorlog werd ze druk bezocht. De oude kapel werd in 1954 stuk gereden door een vrachtwagen met aardappelen (!). In 1955 werd dan deze kapel gebouwd. Nu is er totaal geen verering meer, maar de kapel wordt netjes onderhouden door de familie van het erf waarbij deze kapel staat.
	Met dank aan Antoon Vanquaethem.

Meer St. Antonius plaatsen O-R

Riel (NL)
Parochiekerk Antonius Abt.
Roermond (NL
Er waren processies in midden juni onder het octaaf van de feestdag van St. Antonius naar O.L. Vrouw in 't Zand. En Sint Antonius Abt was patroon van het Roermondse kooldragerambacht.
Rotterdam / Delfshaven (NL)
1417 Bouw van de "St.-Anthonys Capel", later Nederlands Hervormd, en nu bekend als Oude- of Pelgrimvaderskerk.