Sankt Antonius in Deutschland, beelden in niet-Antonius kerken en kapellen D-L


Het Driekoningen altaar staat rechts in de kerk. Op de plaquette erboven staat in Latijn: "Et prociden's adorav'nt eum" - ze gooiden zich neder, en aanbaden hem. Linksboven staat St. Franciscus Xaverius en rechts Antonius de Kluizenaar; onder links Sebastianus en rechts Rochus de Pestheilige. [Zie op hun site een vergroting van het prachtige reliëf van het Driekoningen altaar]		Antonius met groot zwijnachtig varken.

Frankfurt-Höchst (M Eb51) (3 T8)

Justinuskirche

850

De in het jaar 850 hoog aan de oevers van de Main gebouwde Justinuskerk is de oudste kerk in Frankfurt.
	Ze was meer dan 1000 jaar de parochiekerk van Höchst en omliggende dorpen, en ook eeuwenlang de abdijkerk van de Benedictijnen en daarna de Antonianen.

Antonius is hier dan ook overduidelijk aanwezig.
Bij de hoofdingang van de kerk aan de noordzijde staan kopieën van de beelden van Paulus van Thebe en Antonius de Kluizenaar. Vanwege het risico van milieu-invloeden bevinden de originelen zich in de doopkapel.

Paulus is gekleed in zijn gevlochten mantel. Over de staf van Antonius lijkt een doek te hangen, iets wat ik niet eerder zo gezien heb.

Langs de zijwanden van het gotische koor bevinden zich in Worms vervaardigde, eiken koorbanken uit het midden van de 15e Eeuw.
Aan de bovenkant van de kerkbanken zijn de gebeeldhouwde figuren van Paulus van Thebe en Antonius de Kluizenaar.
Paulus heeft hier een mantel van eikenbladeren aan, een aanpassing aan de lokale fauna van de oorspronkelijke exotische palmbladeren.

	Het toch wel mooiste kunstwerk van deze kerk bevindt zich in de oostelijke zijkapel: een representatie van de ‘zittende Antonius’ (1485). Dit levensgrote houten beeld, nog steeds in de oorspronkelijke kleuren beschilderd, is een van de belangrijkste werken van de beeldhouwkunst van de Midden-Rijn uit de laatgotische periode. Het diende Niklas von Hagenau als voorbeeld voor het beeld van Antonius in het beroemde Issenheimer altaar, nu te bewonderen in Colmar, Frankrijk. Zie ook het beeld in Freiburg, hieronder.
	Het T-kruis van het Antoniaanse klooster in Höchst. Waar het nu precies is, is me niet duidelijk.

Freiburg - Wiehre (Z Db69) (4 D14)

St. Cyriak und Perpetua (Annakirche)

Het beeld van Antonius de Kluizenaar bevindt zich in het rechter altaar van de Annakirche, en is vervaardigd door Anton Xaver Hauser. Het is gemodelleerd naar een beeld van Hans Wydyz dat aan het begin van de 16e eeuw voor de kathedraal van Freiburg gemaakt werd (en dat nu in de parochiekerk van St. Joseph, in Obersimonswald zou zijn). Dit laatste was op zijn beurt geïnspireerd door het beeld van Antonius in het Issenheimer altaar, nu te bewonderen in Colmar, Frankrijk. En dit laatste werd weer geïnspireerd door het beeld in Frankfurt (zie hierboven).

Füchtorf

Geilenkirchen-Lindern


	Geilenkirchen-Lindern, Pfarrkirche St. Johann Baptist. Het beeld van Antonius, ± 1500-1510, wordt toegeschreven aan de Meester van Elsloo.
	Antonius staat met zijn rechter voet op de draak, die hem met zijn rechter klauw in de mantel grijpt en zijn tanden ontbloot. In zijn linkerhand houdt de bebaarde kluizenaar de T-staf, en met de rechterhand maakt hij een afwerend gebaar tegen de demon. De figuur toont met zijn krans van krullen rond het gezicht een thema uit de werkplaats van Elsloo. Ook het monster en zijn hinderlijke gewoonte om de heilige kluizenaar aan zijn kleed te trekken, zijn bekend thema’s.
15e eeuws Antonius beeld in de pastorie van de Kirche St. Mariä Himmelfahrt te Füchtorf. Draak onder de voet; korte staf; grote klok; T op de schouder.

Gerleve

Hachen

	Reliëf bij de boerderij van Benedictijner Abdij in Gerleve. Wat een leuk opkijkend en lachend varkentje!
	Hachen Kirche Mariä Opferung. Het beeld is in ongeveer 1480 door een onbekende kunstenaar gemaakt en in de kapel van het kasteel geplaatst. Door de eeuwen heen heeft het kapellen en kerken in Hachen gesierd. Sinds 1994 staat het in de Maria kerk. Het is niet echt goed te zien, maar Antonius lijkt een demon onder de voet te hebben.

Hadmersleben

Harpen

Havixbeck



Retabel in de voormalige Benedictinessen kloosterkerk te Hadmersleben
	Gotisch beeld in de protestantse kerk van Harpen. Opvallend hoe Antonius hier het vuur draagt in de vorm van een fakkel of toorts.	Gotisch beeld in de St. Dionysius-Pfarrkirche van Havixbeck. Antonius staat op een demon.

Hemmen

Hövel

	De kerk in Hemmen werd in 1821gebouwd. Daarvoor stond er op die plek een als somber en donker beschreven kapel. De kerk in Hemmen valt op door zijn eenvoud en rechtlijnigheid. Zeer opmerkelijk in de kerk is het kleine heiligenbeeld dat nog uit de katholieke periode stamt, dat Antonius de Grote voorstelt. Als " Dinnes von Hemmen " is het houten beeldje met de grote vragende ogen de voormalige beschermheilige van de dorpskerk van Hemmen. Zo staat het beschreven op de site over deze kerk, maar ik heb er zo mijn vraagtekens bij.
Als eerste natuurlijk: het beeldje lijkt op geen enkele manier op Antonius. Het enige attribuut dat op Antonius zou kunnen wijzen is de staf, maar die is ook niet typerend te noemen. Op de tweede plaats is de naam “Dinnes” zeker niet verwant aan welke verbastering van de naam Antonius dan ook. Zou het niet eerder St. Denis (of zo) zijn?
Antonius staat met zijn rechter voet op de grijnzende demon, die hem met zijn rechter klauw in de mantel grijpt. En er lijkt nog een gezicht te zijn. Het dwarsstuk van de T-staf is verdwenen.

Horstmar (M Cd34) (1 L1)

We bezochten Horstmar op maandag 16 januari 2012.
Antoniusstatue in der Pfarrkirche St. Gertrudis zu, Schlossstraße 14.
Altar von 1632.

Immenhausen

In de evangelische Stadtkirche St. Georg zijn zeer veel wandschilderingen. Op één ervan is Antonius afgebeeld.
Tussen de "heilige meisjes" Catherina (met haar wiel als attribuut) en Margaretha (met een draak aan de ketting als attribuut) staat Antonius de Kluizenaar met zijn varkentje, rode muts, klokje en T-staf (met een soort spits).

Kalkar

Nicolaikirche

Antoniusaltaar

Het Antoniusaltaar is het oudste in de Nicolai Kerk, daterend uit 1460. De schilder wordt verondersteld de leraar van Derik Baegert te zijn geweest (de schilder van het Antoniusaltaar in Xanten).
Het centrale paneel toont het Ontslapen van de Maagd Maria, voorafgaande aan haar Hemelvaart.
Toen Maria op sterven lag, bracht een engel de twaalf apostelen die over de wereld waren uitgewaaierd weer bij elkaar. Ze zijn hier verzameld rond Maria’s sterfbed, die een kaars in haar hand krijgt gestopt, zoals gebruikelijk bij de toediening van het laatste sacrament.

Het rechter binnenpaneel toont het uitdrijven van demonen. We zien ze als kleine bruine duiveltjes de bezetenen protesterend verlaten; uit de mond van de voorste lijkt een zwart “miasma” omhoog te stijgen.
De twee toeschouwers lijken mij Grieken te zijn — heidenen dus — aan wie Antonius een demonstratie geeft van zijn kunnen uit naam van Christus, zoals beschreven in § 80 van zijn Vita.
Wat zou de symbolische betekenis zijn van de arend of valk (of andersoortige roofvogel) op een rots of boomstronk linksboven in beeld?

Het linker binnenpaneel toont een Verzoeking van Antonius door drie wellustige vrouwen. Gelukkig zijn ze als afgezanten van de duivel makkelijk te herkennen aan een duivelse klauw die onder een jurk uitsteekt, en duivelse horentjes op een hoofd. Op de rotspartij in de achtergrond rechts is met enige moeite een pauw te onderscheiden, symbool van de ijdelheid, en op een tak nog een dier wat een aap zou kunnen zijn, symbool voor onkuisheid en lust.

Van de buitenpanelen heb ik geen afbeeldingen kunnen vinden.

Kappenberg

Keitum auf Sylt


Antonius in de kerk van Kappenberg. ±1500-1520. Antonius staat op drie demonenkoppen. Zijn zeer kleine varkentje staat rechts, ook op een demonenkop.	Antonius in de protestantse kerk St. Severin in Keitum auf Sylt. Een prachtig beeld met gevorkte baard, een T op de schouder, een fraaie kromme korte staf en een zeer grote klok.

Kirchzarten (Z Db69) (4 E14)

Giersbergkapelle

1737

We bezochten de Giersbergkapelle in juni 2010. Een zeer smal weggetje leidt de heuvel op. Vanaf het terras van Café und Pilgerstube St. Laurentius heb je een mooi uitzicht over de vallei. We gingen natuurlijk voor de Antonius en Paulus beelden, maar ook het interieur van de kapel is zeker de moeite waard.
De Giersberg ligt ten zuidoosten van het oude Kirchzarten. De kapel is al 300 jaar een plaats van Mariabedevaart. Volgens de legende hoorde een kleine herdersjongen tijdens het hoeden van zijn vee een mooi lied, maar zonder iemand te zien. Niemand geloofde hem. Maar toen men het gezang weer eens hoorde, ging men op het geluid af en vond men in een dennenboom een klein beeld van de Koningin van de Hemel. Sindsdien gaan mensen op bedevaart naar de Giersberg voor de verlossing van allerlei kwalen en gebreken. De huidige Giersbergkapelle werd in 1737 gebouwd. Op de buitengevel van de Giersbergkapelle zijn beelden van Maria Immaculata, Antonius de Kluizenaar, hier beter bekend als "Sautoni", "Fickeltünnes", of "Ferkeltoni", en Paulus van Thebe. Van beide laatste beelden zien we hier kopieën; de originelen zijn in het Katholieke Gemeenschapshuis in Kirchzarten.

Paulus van Thebe, gekleed in zijn gevlochten mantel, en de raaf met brood naast zijn rechtervoet. Met zijn nogal geëxalteerde houding, en de vorm van zijn hoofd en baard, en de gevlochten mantel natuurlijk, lijkt het sterk op een beeld in Issenheim, maar daar is het een Antonius. Tja... Aan deze stijl zou men toch een beeldhouwer moeten kunnen herkennen? Of zou de stijl gekopieerd zijn? De Antonius, met grote T op zijn mantel, T-staf met klokjes, en varkentje achter hem, is minder geëxalteerd, maar toch ook wel "dramatisch". De beeldhouwer van het Antoniusbeeld is Matthias Faller, die ook de altaren in de kloosterkerk van Sankt-Peter en de Antoniuskerk in Bernardvillé (Frankrijk) heeft vervaardigd. Men beweert dat het Paulusbeeld ook door hem gemaakt is, maar qua stijl, lijkt het mij dat het door een andere kunstenaar is.

Het interieur van de kapel. Achter het altaar zien we het kleine beeldje van Maria. Ik neem aan het beeldje van de legende. Het is in een gestileerde boom geplaatst, om de legende te verbeelden, maar wellicht toch ook gemaakt van het hout van de legendarische boom. Dit prachtige altaar van stuc-marmer, met engelen en verguldsel, doet zeker denken aan de altaren in Sankt-Peter en Bernardvillé (Frankrijk), en zal waarschijnlijk ook wel door Matthias Faller gemaakt zijn. Rechts staat Marie-José!

Köln

St. Severin Basiliek

Kolumba, Kunstmuseum des Erzbistums Köln


In de St.Severin Basiliek van Keulen. Paus Cornelius tussen Antonius de Kluizenaar en Maria Magdalena op een altaarstuk van Stephan Lochner. ±1440-1445.
	Het Retabel van de Heilige Geest (Heilig-Geist-Retabel) van het Twaalf-boodschappers altaar (Zwölf-Boten-Altar), uit de werkplaats van Wolfgang-Retabels, van ongeveer 1448-1449, voorheen in de Neurenberger Lorenz-Kirche. In geopende toestand toont het centrale paneel het feest van Pinksteren, de neerdaling van de Heilige Geest, met aan weerskanten de voorstellingen van de Annunciatie en de Geboorte en de Opstanding van Christus en het Ontslapen van Maria.

	In geopende toestand tonen de twee panelen een aantal heiligen, waaronder prominent linksonder, Keizer Heinrich II. en zijn echtgenote Kunigunde. Ze presenteren het model van de kathedraal van Bamberg, die door hen geschonken is.

Ons interesseert natuurlijk vooral Antonius, die hier is afgebeeld met een haakstaf, een Lotharings kruis met daaraan een klokje, en zijn varkentje, klein achter hem, en met een zeer klein klokje in zijn oor.

Lauterbach

Laer


Glas-in-lood raam in de kerk van Lauterbach. St. Jakobus met witte schelp en Antonius de Kluizenaar met T-kruis en omhoogreikend, rechtopstaand varkentje.
Antonius beeld uit de 16e eeuw in de katholieke parochiekerk van St. Marien in Bad Laer. Een nogal jeugdige Antonius met overvloedige haardos. In zijn linkerhand heeft Antonius een toorts, als representant van het Antoniusvuur, maar dan het vuur — licht — dat hij bracht; sterrenmotieven op zijn mantel; een zeer klein opkijkend varkentje staat naast zijn linkervoet.

Lübeck

Dom

Dit schilderij uit 1703 met twaalf scènes uit het leven van Antonius bevindt zich in de Dom van Lübeck.

De foto is niet scherp, of groot, en de letters zijn helaas niet te lezen maar toch zijn de voorstellingen i.h.a. wel te herkennen.
Het “stripverhaal” moet als volgt gelezen worden: eerst de linker “pagina”, van links naar rechts van boven naar beneden. Dan de rechter “pagina” idem. Sommige scènes zijn uit de Vita van Antonius; andere uit Vita van Paulus van Thebe en één uit de Vaderspreuken.

Antonius met zijn zus en ouders woont een mis bij — hier in de buitenlucht, i.t.t. de gebruikelijke kerk — waar hij — neem ik aan, want kan de banier niet lezen — de goddelijke opdracht krijgt zijn bezittingen onder de armen te verdelen. (Vita Antonius § 1 & 2)
Hier doet hij dat dan. Een zeer populaire voorstelling. Opmerkelijk is dat hij hier al als oude man afgebeeld wordt. (Vita Antonius § 2 & 3)
Met fraaie T-staf loopt Antonius door een middeleeuws landschap op weg naar Paulus. Het zou de woestijn moeten zijn, waar hij een demonisch wezen tegenkomt. (Vita Paulus hfdstk VII)
Nog steeds op weg naar Paulus komt hij nog meer vreemde wezens tegen, w.o. een wolf, die hem de weg wijzen. (Vita Paulus hfdstk VIII)
Antonius (nu met wandelstok) klopt aan bij de hut van Paulus, en even later komt de raaf het hele brood brengen. (Vita Paulus hfdstk IX)
De duivel probeert Antonius te verleiden met een zilveren (of gouden) schaal. (Vita Antonius § 11)

Antonius klopt aan bij de hut van Paulus, maar die is dan al overleden; in de achtergrond zijn de twee leeuwen bezig een graf te graven. De Middeleeuwse stad, nog verder weg, is wat vreemd, zo midden in de woestijn. (Vita Paulus hfdstk XII)
Antonius met twee draken en twee engelen.
Antonius met twee monniken ontspannen zich aan de eettafel; een edelman met zwaard en kruisboog spreekt hen daarop aan, en Antonius illustreert letterlijk dat de boog niet altijd gespannen kan zijn (Vaderspreuken 5.10.2.). Deze scène is ook afgebeeld op het Antonius-altaar in het St. Annen museum (zie hieronder).
De christenvervolging in Alexandrië. (Vita Antonius § 46)
De voorspelling van Antonius dat een vervolger van Christenen, Balakios, van zijn paard zou worden geworpen, komt uit (Vita Antonius § 86). Dit is een scène die zeer zelden uitgebeeld wordt. Misschien omdat Antonius zich hier van een dreigende, wraakzuchtige kant laat zien.
Het sterven van Antonius; zijn twee leerlingen. De lezende persoon rechts zou Athanasius kunnen zijn, hoewel hij er niet bij was. (Vita Antonius § 91)

Marienkirche

	Een prachtig Antonius beeld uit ± 1460. Correct roden hoofddeksel; gevorkte baard, T op de schouder; open boek en klokje in de linkerhand; haakstaf in de rechterhand. Hij staat met beide voeten op twee demonen — de ene demon bijt de andere in zijn poot.

St. Annen-Museum

Het St. Annen-Museum maakt deel uit van het voormalige klooster St. Annen in de St. Annen Straße in de Duitse Hanzestad Lübeck. Het Antonius-altaar van Benedikt Dreyer (sculptuur), Hans von Köln (schilderij), Johann Blankensten (architektuur) en de Jasper Schünemann-Werkstatt, uit 1520 - 1522.

	Het altaar is afkomstig van de kerk van het voormalige Dominicaner klooster in Lübeck, en was geschonken door de Antonius Broederschap van Lübeck, waartoe aanzienlijke en rijke Hanze-kooplieden behoorden. Met hun rijkdom steunden zij de charitatieve zorg van de armen met voedsel en andere giften.
Centraal staat de meer dan levensgrote figuur van Antonius, uit eikenhout gesneden, beschilderd en verguld, tegen een gouden achtergrond en onder een gouden baldakijn. Hij draagt een correct rood hoofddeksel; heeft een open boek in zijn linkerhand; in zijn rechterhand heeft hij een klokje en zijn T-staf. Hij onderdrukt een demon met deze staf, die er op zijn beurt in bijt en er aan trekt. Op de sierlijke pilaren links en rechts staan twee andere Pestheiligen. Links staan Rochus en een engel die op zijn zweer wijst. Rechts staat Sebastianus, te herkennen aan pijl en boog.

De geschilderde panelen van de binnenzijde tonen populaire scènes uit het leven van Antonius in een Middeleeuwse landschap van rivieren, bomen, kastelen en huizen. Een handicap voor mijn interpretatie van de scènes is wel dat de foto’s zo klein en vaag zijn. Voor een groot deel zal ik het dus moeten doen met de duidingen van twee sites. * *
	Op het bovenste linker paneel lijkt Antonius te buigen onder de aanvallen van gevleugelde demonen.
	Detail van dit paneel: demon die zich vastgrijpt aan de mantel van Antonius.

	Op het onderste linker paneel zien we een zittende Antonius. Voor hem staat de duivel in de vorm van een mooie, kostbaar geklede jonge vrouw — vanonder haar jurk is een gespleten hoef zichtbaar — die de hem wil verleiden. De vrouw wordt geflankeerd door twee lelijke vrouwen, wier gezichten door syfilis zijn getekend. Links van Antonius zijn drie naakte vrouwen te zien die in het water staan. Ze zouden symbool van kuisheid of de zuivering van de zonde kunnen zijn, vooral sinds de eerste een klein kruis aan haar kostbare ketting draagt. Een vrijwel identieke raadselachtige scène zien we ook in het Antonius-altaar in Xanten. Het is heel raadselachtig, maar het lijkt me geen Verzoeking te zijn, omdat Antonius hen in Xanten — waar het beter te zien is — toespreekt, al dan niet vermanend.
	Het bovenste rechter paneel aan de rechterkant toont een geknielde Antonius. Met zijn handen omhoog in gebed, praat hij met Christus, die is verschenen in een aureool in de lucht. Het klooster achter Antonius symboliseert het contemplatieve leven in de dienst van God. In contrast daarmee, loeren demonen en groteske mythische wezens in de schaduwen en lokken met prachtige trofeeën en goud. Aan de oever van de rivier in de achtergrond nadert — nauwelijks zichtbaar — als belichaming van de wereldlijke macht een leger met wapengekletter.
	In het onderste rechter paneel zien we Antonius in de enige scène van deze vier, die duidelijk terug te vinden is in zijn levensverhaal (Vaderspreuken 5.10.2.). Een aantal monniken zit zich te ontspannen (links achter Antonius) en een jager met kruisboog bekritiseert hen daarom. Dan illustreert Antonius letterlijk dat de boog niet altijd gespannen kan zijn. Deze scène is ook afgebeeld op het schilderij in de Dom van Lübeck (zie hierboven).

De twee buitenste zijden van de panelen — het Antonius-altaar in gesloten toestand — tonen de meer dan levensgrote afbeeldingen van Christus als Verlosser en St. Antonius.
Hun wederzijdse relatie blijkt uit de doorlopende tegelvloer waar ze op staan, een doorlopend brokaten gordijn waar ze voor staan en een identiek landschap in de achtergrond. Ook lijkt Antonius de blik gericht te houden op het open boek dat Christus ophoudt.
Christus heeft zijn rechtervoet op een glazen bol. Zijn rechterhand is geheven in een zegenend gebaar.
De afbeelding van Antonius is iconografisch traditioneel Middeleeuws: gevorkte baard; open boek en gebedssnoer in zijn linkerhand; haakstok en klein klokje in zijn rechterhand; en zijn varkentje dat achter hem vandaan piept.
In de achtergrond is zijn hermitage zichtbaar.

Orthodox