Antonius in Musea in Frankrijk A-H


(l) Houten beeldje. Afkomstig uit Abbeville, nu in het Museum te Emonville.
(m) Houten beeldje; 15e eeuw. Arras; Musée Diocésain.
(r) Pedro Garcia de Benabarre (±1455) Aragona. Castres, musée Goya. Mooie kap, T en klok; varkentje met slagtanden.

Avignon (152 A4)

Musée du Petit Palais

	Het Musée du Petit Palais, gebouwd in de 14e eeuw en "Klein Paleis" genoemd om het te onderscheiden van het Paleis van de Pausen, huisvest in ieder geval nog wel een groot aantal kunstwerken met Antonius als onderwerp. Alle hier getoonde werken zijn daar dus te vinden.
	De annunciatie en vier heiligen. Cosimo Rosselli. Florence. 15e eeuw.
	Sint Antonius. Niccolo Da Foligno. Ombrië. 15e eeuw.
In het Musée du Petit Palais, gebouwd in de 14e eeuw en "Klein Paleis" genoemd om het te onderscheiden van het Paleis van de Pausen, huisvest in ieder geval nog wel een groot aantal kunstwerken met Antonius als onderwerp. Zie voor deze werken mijn pagina met musea.

Heilige conversatie. Vittore Carpaccio. Venetië, 15e eeuw. Helaas niet zulke mooie scans.


Op dit detail zien we ongetwijfeld de scène waar Antonius de wilde dieren, die zijn tuintje verwoesten, vermanend toespreekt.	Voor zijn grot, die er verrassend waarheidsgetrouw uit zou kunnen zien, onderwijst Antonius zijn discipelen.

	Solario Andrea, Andrea di Bartolo (zo genoemd). Sint Antonius Abt. Sienna; 15e eeuw.
	Gerini Niccolo di Pietro (toegeschreven). Sinte Catherina; Sint Thaddeus (?); Sint Antonius Abt. Florence; 14e eeuw.



De Kroning van de Maagd. Met Antonius, Augustinus, Tobias en de Engel. Neri di Bicci (1419-1491). 15e eeuw.	De Kroning van de Maagd. Met twaalf heiligen. onder wie Antonius, en negen engelenkoren. Puccio di Simone (±1349 tot 1354). 14e eeuw.


De Maagd die het Kind aanbidt. De vraag is of de heilige rechts inderdaad Antonius is. Dat bezempje is wat vreemd, maar het haar en de gezichtsuitdrukking kloppen wel. Atelier: Maître de L'épiphanie de Fiesole. Florence.15e eeuw.	Het mystieke huwelijk van de heilige Catherina. Met Antonius abt en twee engelen. Florentijnse School. 14e eeuw.


Zanino di Pietro. 14e eeuw.
Anonyme. Sint Antonius Abt. 15e eeuw.


De kroning van de Maagd met zes Heiligen: Augustinus, Lucia, Antonius abt, Laurentius, Dorothea, Jacobus. Francesco Fiorentino. Florence.14e eeuw.
De Calvarieberg met Sint Hiëronymus. Hiëronymus met zijn leeuw. Op de achtergrond: de ontmoeting van Paulus van Thebe en Antonius, Augustinus en het Christuskind met de lepel, Johannes de Doper, de pelgrims en kooplieden uit de legende van Hiëronymus. Marco Palmezzano (±1459-1539).16e eeuw.

Palais de Roure; Maison des Baroncelli


Salle à manger, statue en bois de saint Antoine. Prachtig beeldje; mooi bidsnoer en klokje. Varkentje strekt zich omhoog uit de vlammen. Haakstaf; gesplitste baard.

Beauvais

Musée Départemental de l'Oise.


Anoniem. Franse school.	Lebelle. 19e eeuw. Feuquières.	Anoniem. Franse school. 17e eeuw.

Bordeaux

Musée des Beaux-arts

Sint Antonius met Maria en Christuskind. Toegeschreven aan Alessandro Bonvicino, genaamd Moretto. 16e eeuw. Venetië. Een fraai klokje hangt aan de korte staf van Antonius.

Caen

Musée des Beaux-Arts de Caen


La tentation de Saint Antoine, de Paul Véronèse.

Chambéry

Musée des Beaux-arts

Scène uit het leven van Sint Antonius. Agostino Melissi (±1616-1683). Florence.

Zijn klokje ligt voor hem op de grond. Een demon komt van rechts; Christus op een wolk, links boven.

[zie ook Chambéry Illuminaties]

Chantilly Musée Condé

Compiègne Château


De Kroning van de Maagd. Giovanni dal Ponte genaamd Giovanni di Marco(1385-1438). 15e eeuw. Chantilly, Musée Condé. Uiterst links staat Antonius. [zie ook Chantilly Illuminaties]	Sebastiano Luciani, genaamd Sebastiano del Piombo (1485-1547). 16e eeuw. Compiègne, Château.

Colmar (68 C1)

Musée d'Unterlinden

In Colmar is het Musée d'Unterlinden, waar een aantal kunstwerken verzameld zijn waar Antonius een prominente rol op vervult.
We bezochten het in mei 2010, vooral natuurlijk met de bedoeling het retabel van Issenheim te zien. Dit retabel en polyptiek, ofwel veelluik, een imposant altaarstuk werd vervaardigd in opdracht van het klooster van de Antonianen orde te Issenheim, 15 km ten zuiden van Colmar.

Het oorspronkelijke klooster bestaat inmiddels niet meer maar in zijn hoogtijdagen functioneerde het als hospitaal voor de lijders aan het Antoniusvuur.
Net als veel andere commanderijen bereikte het een grote welstand, wat dan ook te zien is aan o.a. dit fantastische, imposante retabel dat aan de heilige Antonius gewijd is.

Het retabel werd vervaardigd tussen 1510 en 1515. Matthias Grünewald was de schilder en het houtsnijwerk is van Niklas Hagenauer.
Het middendeel meet 269 bij 307 cm. De twee zijpanelen zijn elk 232 cm hoog en 75 cm breed. De predella (het voetstuk) is 76 cm hoog en 340 cm breed.

In het museum wordt het in onderdelen afzonderlijk tentoongesteld, maar oorspronkelijk waren in door het openen of sluiten van de luiken, in totaal drie aanzichten. Zie ook het filmpje hieronder.

Het eerste aanzicht van het altaar, met gesloten luiken (zie boven), toont op het linkerpaneel Sebastiaan (de martelaar), en op het rechterpaneel Antonius (zie ook links). Net als bij de Antonius op het geopende linkerluik, de ontmoeting met Paulus, wordt ook wel aangenomen dat de preceptor van Issenheim, Guido Guersi, voor Antonius model heeft gestaan.
De predella (het voetstuk) toont de graflegging van Christus.
Op het middendeel, de kruisigingscène, zien we uiterst links, in het wit, Maria, gesteund door Johannes de Evangelist. Knielend Maria Magdalena. Rechts staat Johannes de Doper, die een tekst lijkt uit te spreken: Illum oportet crescere, me autem minui. “Hij moet groter worden, ik kleiner” (Joh. 3:30), een tekst waarmee de immer bescheiden Johannes de Doper al geruime tijd voor Jezus' dood aangaf hoe de verhoudingen lagen.

Het tweede aanzicht van het Issenheimer altaar, met de buitenste luiken geopend, zal ik niet laten zien omdat Antonius er niet op voorkomt, maar het toont het verschijnen van de aartsengel Gabriël aan Maria en de opstanding van Jezus.

In het derde aanzicht, met ook de binnenste luiken geopend, wordt het houtsnijwerk getoond van Niklas Hagenauer. En omdat Antonius hier drie maal voorkomt, is dit voor Antoniusvorsers toch wel het meest interessante aanzicht.
De geopende predella toont het Laatste Avondmaal met de 12 evangelisten en is gemaakt door Desiderius Beichel.

In het midden zien we een wel zeer majestueuze Antonius — bijna als een soort Christuskoning — geflankeerd door de kerkvaders Augustinus (links) met mijter en staf, en Hieronymus met bisschopshoed en leeuw. In zijn linkerhand heeft Hieronymus een boek in een doek verpakt — de Bijbel, neem ik aan, of zijn boek over de orderegels.

Augustinus werd in zijn streven naar ascetisme door Antonius geïnspireerd, terwijl natuurlijk ook Hieronymus, als auteur van de Vita van Paulus van Thebe sterk met het Antonius verhaal verweven is.
Aan de linkervoet van Antonius staat een klein varkentje.

Aan de voeten van Augustinus zien we een klein beeldje van de eerste opdrachtgever van het altaarstuk, Jean d’Orlier, in een deemoedige aanbiddende houding. Hij was de preceptor van het Antonianen klooster te Issenheim van 1464 tot 1490. Op zijn mantel is een gestyleerde T afgebeeld.

Links en rechts van de zittende Antonius zien we nog twee zeer interessante beeldjes — los van het reliëf — namelijk twee geknielde mannen. De één heeft een haan in de handen (links), de ander een biggetje (rechts). In het algemeen wordt gedacht dat het hier gaat om ‘supplicanten’ die ex voto’s, of giften of offerandes voor Antonius komen brengen, ‘in ruil’ voor verkregen gunsten van Antonius, zoals voorspraak in de hemel, of genezing e.d.

De gift van een biggetje — de trouwe metgezel en assistent van Antonius — is natuurlijk nogal makkelijk te verklaren, maar voor een haan zijn niet direct verklaringen te vinden. Het zou met een standsverschil te maken kunnen hebben. Zo lijkt de man met het biggetje een nogal boers type, terwijl de man met de haan, een wat voornamere uitstraling heeft. Een biggetje zou dan voor hem te ‘laag’ zijn, dus daarom maar een haan. Een andere poging tot verklaring behelst het feit dat patiënten in een Antonianen hospitaal geacht werden zich van se+sualiteit te onthouden, dus de ‘edelman’ zou hier zijn mannelijkheid opofferen. Tja...

Het lijkt mij wat te fantasievol, temeer ook omdat ik bij Bauer het volgende tegenkwam: Om de genade van de heilige te verzoeken bracht men hem een biggetje of een zwarte haan. De zwarte haan is de gift van de edelman, het biggetje die van de boer. Een soortgelijke voorstelling "met haan" komen we tegen op een prent van Souabe uit 1440-1460, dus van vóór de vervaardiging van het retabel.
Dus misschien was het toch ook niet zo ongewoon — in bepaalde streken. Evenzogoed is de haan symbolisch nog niet verklaard. Temeer daar hij verder nergens — in de Vita of anderszins — met Antonius in verband wordt gebracht. Maar in ruimere zin werd de haan als dier ter divinatie en als offerdier al heel lang gebruikt. In deze practische zin is er bijvoorbeeld in Meeuwen (Limburg, België) wel een connectie met Antonius. Daar heeft lange tijd het gebruik bestaan dat jongelui naargelang van hun godsvrucht en vermogen bij de Sint-Antonius-verkoop jonge hanen kochten, die in het huis van hun verloofde klaargemaakt en opgepeuzeld werden.

Op de panelen aan de zijkanten zien we scènes uit het leven van Antonius.

Op het linker paneel is Antonius op bezoek bij Paulus van Thebe, die traditiegetrouw gekleed is in een mantel van zelf gevlochten palmbladeren. De raaf met het brood in de bek vliegt naar beneden.
Tussen Antonius en Paulus zien we een iconografisch ongebruikelijk dier: een hert of hinde.
Op de voorgrond staan planten die — zo men redelijkerwijs aanneemt — gebruikt werden als medicijn tegen het Antoniusvuur.

Het rechter paneel toont een Verzoeking, of beter een Bezoeking, van Antonius door demonische wezens. In de linkeronderhoek zien we een lijder aan het Antoniusvuur.
Op het papier staat: Ubi eras, bone Jhesu, ubi eras, quare non affuisti ut sanares vulnera mea ?, wat vertaald luidt: Waar was U, mijn goede Jezus, waar was U, waarom kwam U niet om mijn wonden te helen?
Dit refereert duidelijk aan § 10 uit de Vita.

	Wat het linkerpaneel betreft: Veelal wordt aangenomen dat de opvolger van Orlier als preceptor van Issenheim, Guido Guersi, voor Antonius model heeft gestaan. (Zie ook boven bij het gesloten rechterluik, eerste aanzicht.)
Tijdens zijn bewind (1490-1516) werd aan het altaarstuk verder gewerkt. Zijn wapen staat ook tegen de steen waarop Antonius zit (zie boven). Hetzelfde wapen is als sluitsteen te zien in het voormalige Antonianen klooster te Issenheim. Paulus zou dan een zelfportret van Grünewald zijn (zie hieronder rechts).
Portret van Guido Guersi; 1512-14; Matthias Grünewald. Schlossmuseum, Weimar.

Het retabel inspireerde de componist Paul Hindemith tot het componeren van de symfonie “Mathis der Maler” (1932) en een opera met dezelfde naam (1935). De hoofdfiguur is Mathias Grünewald, de schilder van het altaarstuk.
De symfonie bestaat uit drie delen:
1. Engelskonzert (Concert van de Engelen)
2. Grablegung (Graflegging)
3. Versuchung des heiligen Antonius (De Verzoeking van de heilige Antonius).
Het is duidelijk dat deze drie titels refereren aan de diverse onderdelen van het altaarstuk.


Op YouTube kwam ik een serie filmpjes tegen van een opvoering van de opera in het Gran Teatre del Liceu in 1994. Gezien de taal van de ondertiteling, Catalaans, en de onverstaanbaarheid van de tekst (Duits), weet ik niet zeker of het hierbij getoonde fragment wel De Verzoeking is, maar de projektie van één van de demonen van het schilderij (vogelkop) lijkt daar wel op te wijzen.
Zelfportret van Matthias Grünewald; 1512-14. Het lijkt toch inderdaad sterk op de Paulus van het linkerpaneel van het altaarstuk.

In de Opera vinden de Verzoekingen plaats in scène 6:
In het Odenwald wordt Mathis getransformeerd tot Antonius zoals die verbeeld wordt op het rechter paneel van het altaarstuk, en wordt hij in Verzoeking gebracht door diverse personages. (In deze synopsis hebben de namen natuurlijk geen betekenis, maar ik noem ze toch maar.)
Een figuur die lijkt op Gravin Helfenstein biedt hem een leven van luxe aan; Pommersfelden prijst macht over geld; Ursula verschijnt eerst in de gedaante van een bedelaarster, dan als een verleidster en dan, als ze naar het schavot wordt geleid, als een martelares; Capito, nu een geleerde, vertelt 'Antonius' dat de wereld door de wetenschap kan worden overmeesterd en verwijt hem zijn gebrek aan objectiviteit; Schwalb beticht hem van vredelievend mededogen.
Het koor komt samen voor een uitvoering van de Verzoekings-scène van het Issenheimer altaarstuk (hoe zou dat eruit zien?) totdat de scène plotseling verandert in die van het bezoek van Antonius aan Paulus, zoals afgebeeld op het linker paneel van het altaarstuk.
De Verzoekingen van de diverse personages, zoals hier vermeld, lijken toch eerder ontleend te zijn aan theaterstukken, zoals die van Flaubert, dan aan het altaarstuk van Grünewald. Daar zijn toch duidelijk alleen maar duivelse of demonische figuren uitgebeeld die Antonius kwellen, en dan vooral fysiek. Bezoekingen dus.

Een paar virtuele reconstructies.
Volgens de zeer interessante site van Joerg Sieger, die een zeer uitgebreide studie van het retabel heeft gemaakt, zou het retabel oorspronkelijk bekroond zijn geweest met een fraaie reliekhouder. Hier rechts zien we een virtuele reconstructie van deze bekroning.
Hieronder een virtuele reconstructie van de Antoniuskerk in Issenheim.

Musée Unterlinden from Musée Unterlinden on Vimeo.
De reliekhouder. Zie het leuke klokje aan de zijkant! Het is mij niet duidelijk waar het zich nu bevindt.

Het Retable d'Orlier (rechts ) bestaat uit de twee luiken, waarop de Geboorte van Christus en Antonius staan afgebeeld, vervaardigd door Martin Schongauer (c.1450 - 1491). Ook hier zien we weer Jean d’Orlier, de opdrachtgever en preceptor van het Antonianen klooster te Issenheim, in een deemoedige aanbiddende houding aan de voeten van Antonius. Om duidelijk te maken wie hij is, heeft hij ook zijn familiewapen — de beer, zij het dan met T-kruis — in de linkeronderhoek laten afbeelden. Antonius heeft een zeer fraaie T-staf in zijn hand, en in diezelfde hand een boek — de Bijbel, neem ik aan — verpakt in een doek. Ditzelfde object zien we ook bij Hieronymus in het retabel, hierboven.

	En dan is er in het Musée d'Unterlinden nog een wat traditioneler prent van Antonius, ook gemaakt door Martin Schongauer, in ± 1480 (links). Afwijkend op deze prent is wel dat hij in de hand waarmee hij een korte staf en bel vasthoudt, ook nog een “kruis van Lotharingen” draagt, een kruis dat we weinig tegenkomen in de iconografie van Antonius.

Deze prent hebben we bij ons bezoek niet gezien. Wel nog een aantal andere prachtige beelden en reliëfs, waarvan ik tot dan het bestaan niet vermoedde. Er wordt weinig informatie bij verstrekt, maar aan de stijl van de voorstellingen te oordelen zijn ze alle waarschijnlijk uit de 16e eeuw.

	Er stond geen enkele informatie bij dit beeld (links) maar het lijkt mij een beeld dat ooit buiten aan / op de gevel van een kerk gestaan heeft. Er stond zelfs niet bij dat het Antonius is, maar dat lijkt me toch wel zeker.
	Dit prachtige reliëf toont weer de ontmoeting van Antonius en Paulus, en de raaf met een dubbele portie brood. Antonius heeft een vreemd gevorkt stokje in zijn rechterhand. Misschien dat daar ooit een dwars stokje in geklemd heeft gezeten, om een T te vormen? Ook hier weer geen info.


Tenslotte dan twee aanzichten van een prachtig beeld. Correct hoofddeksel. Vrij groot en mager opkijkend varkentje.

Dijon

Musée des Beaux-Arts de Dijon


Retable des Saints et Martyrs; Jacques de Baerze, sculpteur; Melchior Broederlam, peintre, 1390-1399; Musée des Beaux-Arts de Dijon. Links, de onthoofding van Johannes de Doper. Rechts, Antonius in een Verzoeking.

Antonius, zittend bij zijn 'hermitage'. heeft een wat atypische tonsuur en een atypisch bidsnoer vaan schakels, maar hij is wel duidelijk te herkennen aan zijn varkentje. De Bezoeking vindt plaats door twee duivels, waarvan één een zak goud vasthoudt; de Verzoeking heeft gestalte gekregen in een vrouw met een zalfpot in haar handen.


	Retable de Pierre Rup, ± 1450.
	Saint Corbinien et Saint Antoine; ± 1460. Corbinianus met kleine beer en Antonius met zijn varkentje, dat uiterst rechts uit de lijst piept.

	.	Musée d'Art Sacrée
	.
	.	Processie object; kandelaar. Anonyme. 18e eeuw. Musée d'Art Sacré.
	.	.
	Retable de la Crucifixion, Jacques de Baerze et Melchior Broederlam. Helaas een nogal slechte foto, maar het lijken wel twee varkentjes die uit de vlammen komen en waarvan zich omhoog strekt.

Musée Magnin

Bibliothèque Municipale


De Verzoeking van Sint Antonius. 16e eeuw. Henri Met de Bles, genaamd Civetta (1480-1550). Musée Magnin.
De heiligen Antonius, Sebastiaan en Roch. ±1550 Jean Duvet (1485-±1561). Bibliothèque Municipale.

Grenoble Musée de Grenoble

	De Maagd en Christus-kind met de heiligen Paulus de Heremiet en Antonius Abt. 1730. Pierre Charles Tremolièr-es (1703-1739).
	Christus verschijnt aan Sint Antonius Abt; Christus geneest een bezetene. ±1640. Simon Vouet (1590-1649).