Saint Antoine en Wallon A-G

Er is een Bailleul in Frankrijk en een Bailleul in Wallonië, die hemelsbreed niet ver van elkaar liggen.We waren in januari 2008 in Bailleul in Wallonië.

Het is duidelijk dat hier niet de grote, historische Commanderie van Bailleul stond waar in de Antoniaanse teksten over wordt gesproken. Er staat slechts een kleine kerk, met een beeldje van een andere heilige in de nis boven de deur, die wel Saint-Amand zal zijn.
Maar toch zijn er wel Antoniusvieringen op 17 januari, zoals uit een bericht in de Nord-Eclair van 1994 blijkt: “Op die dag zullen talrijke landbouwers van alle dorpen uit de omgeving de grote heilige smeken om hun veestapel voor ziektes te behoeden.“ Hetzelfde staat ook op een wat recentere site.

Bévercé (V 20)

Chapelle St-Antoine & Ermitage Saint-Antoine

1732 & 1446

Er zijn twee bouwwerken in Bévercé die aan Antonius gewijd zijn, te weten een kapel (of klein kerkje) aan de Route de la Ferme Libert, die Chapelle St-Antoine wordt genoemd, en een kluizenaarswonig of hermitage die ook wel Chapelle de l'Ermitage Saint-Antoine wordt genoemd.
In beide locaties lijkt in januari een (bescheiden) Antonius-viering te zijn.

De Chapelle St-Antoine was aanvankelijk gewijd aan St. Isidorus en werd gebouwd van 1723 tot 1732 op instigatie en kosten van pater Jean-Joseph Libert, een inwoner van Bévercé, en was oorspronkelijk bedoeld als privé-heiligdom. Het altaar is dan ook gesierd met een schilderij van Sint Isidorus.
Er zijn verder beelden en een schilderij van Sint Antonius Abt en een beeld van St. Elisabeth van Hongarije; uit de 16de, 18de en 19de eeuw. Er zijn op zondag nog diensten om 8:45.

De Ermitage Saint-Antoine dateert van 1446, en is sindsdien onafgebroken bewoond geweest door een kluizenaar. Ook tegenwoordig woont er nog een kluizenaar-priester en wordt er eucharistie gevierd.

Op de inventaris-site van België worden een aantal beelden en een schilderij getoond, waarvan de locatie wordt aangegeven als Église Saint-Antoine Ermite en als Chapelle Saint-Antoine Ermite. Ik neem aan dat daarme dus respectievelijk de Chapelle St-Antoine en de Chapelle de l'Ermitage wordt bedoeld.

Beeld uit 1861, met handtekening: Imhoff et Schenf. Église Saint-Antoine Ermite.	Schilderij uit 1801 - 1850; Église Saint-Antoine Ermite. Antonius met varkentje; in de achtergrond een kapel, die enigszins lijkt op de Hermitage.


Beelden uit ± 1600 in de Église Saint-Antoine Ermite. Links St. Elisabeth van Hongarije, met kroon op boek, die geld geeft aan een bedelaar; rechts Antonius, met varkentje onder zijn mantel.	Hetzelfde beeld als links. Vóór een restauratie? Hier lijken patronen op zijn mantel geschilderd te zijn. Verder heeft hij een nogal eigenaardige staf.

17de eeuws beeld uir de Chapelle Saint-Antoine Ermite. Vreemd 'gestileerd' varkentje; misschien een latere toevoeging of restauratie?

Blehen, Liège (P 19)

Antoniusviering en de Confrérie de Saint Antoine

Ook al is er geen Antoniuskerk in Blehen, maar een Sint-Pieter en Pauluskerk, de vieringen vinden hier reeds zeer lang plaats.
	Daarbij volgden deze het geijkte patroon: een grote menigte gelovigen kwam samen in de kerk van het dorp; na afloop van de mis vereerde iedereen de relieken; de priester zegende "het brood van Sint Antonius" en de biggetjes die door veel pelgrims meegenomen waren. De leden van de vroegere Confrérie de Saint Antoine verkochten dan, ten gunste van de armen, gezouten halve varkenkoppen. Op de religieuze viering volgde een “heidens” feest, de winterkermis, met allerlei etenswaar waaronder wafels en tripailles (pens). En de feestvierders onder aanvoering van de toenmalige Confrérie de Saint Antoine — die mogelijk al sinds de 14e eeuw bestaat — zongen een Waals lied, waarin op humoristische wijze de terugkeer van de Heilige Antonius op aarde verteld wordt. De tegenwoordige vieringen zijn weer in ere hersteld door de in 1975 heropgerichte Confrérie de Saint Antoine — en ook het lied wordt weer gezongen. De leden van de Confrérie de Saint Antoine zijn als monnik gekleed, en dragen om de nek aan een rood en geel koord — symbool voor Wallonië — een aardenwerken medaille met de afbeelding van het varken. Aan de riem van de broeders hangt een aardenwerken kroes om de "Cuvée Saint Antoine" te proeven.
	Het prachtige 16e eeuwse beeld van Antonius in de vlammen.

Deze informatie, op de uitgebreide site van de Confrérie te lezen, was voldoende aanleding voor ons om zelf eens een viering te gaan bijwonen.
En zo togen wij op een regenachtige ochtend, op zondag 18 januari 2009, naar Blehen.
Bij de dorpsgrens zien we het bord: “République Libre de Blehen”, wat al enigszins aangeeft waar we ons naartoe begeven.
De parochiekerk Sint Peter en Paulus ligt aan de Rue du Château. Men is nog bezig met de voorbereidingen en wij worden welkom geheten door de voorzitter van de Confrérie de Saint Antoine, ofwel de Prieur, Louis Fraipont, onder wiens leiding de Antoniusviering is georganiseerd.


Om 10 uur begint de mis voor Antonius. Het lijkt vooral een reden voor vele Confréries, Broederschappen en Gilden uit de wijde omtrek om bij elkaar te komen. De ‘gewone’ gelovige leek in de minderheid.

De dienst werd geleid door Père Charles. Hij ging uitgebreid in op het begrip en de betekenis van ‘broederschap’ en ook het bij name genoemd, het geroepen worden (i.v.m. het hoofdstuk Samuël dat centraal stond in de kerken dit weekend). Hij leidde de dienst op fenomenale wijze, met humor, met aandacht voor het volkse, en met de nodige spiritualiteit.
Zang en kinderdans (!) werd verzorgd door het koor en muziekgezelschap “Swinoupartou". Een groepje kinderen kwamen in een kleine processie met kaarsen in de hand door het middenpad van de kerk.

Père Charles zegende het brood; de manden werden vastgehouden door twee leden van de Confrérie de Saint Antoine gekleed als monnik, met om de nek aan een rood en geel koord de aardenwerken medaille met afbeelding van het varken, en aan de riem hun aardenwerken bierkroes.

Ook zegende Père Charles de drie aanwezige hondjes, zoals hij zei: "als vertegenwoordigers van alle huisdieren".

Na de mis werd het brood uitgedeeld.

En er werden vier halve varkenskoppen per opbod verkocht. Elk jaar wordt een ander goed doel bepaald waar de opbrengst naar toe zal gaan, en dit jaar de ging opbrengst naar La Maison du Cœur, een instelling gericht op de minder bedeelden. Er is een voedselbank en een winkel in tweedehands goederen. Geïnspireerd door een paar glaasjes Hasseltse jenever hanteerde de Prieur, Louis Fraipont, enthousiast de veilinghamer.

Het regende en het waaide zeer hard, en de Prieur merkte grappend op dat wij dit weer uit Nederland hadden meegebracht.

Jenever werd uitgedeeld.

Daarna vond er in de zaal La Concorde een plechtige bijeenkomst plaats van de Grand Chapitre de La Confrérie de Saint Antoine, waar alle bezoekende broederschappen werden afgeroepen, en waar aspirant-leden werden ingewijd en nieuwe leden aangenomen. De huidige Confrérie de Saint Antoine telt zestien leden, alle uit Blehen of directe omgeving.
Als belangrijk ritueel werd geproefd van la tripaille et la bière brune, varkenspens en bruin bier — uit de aardewerken kroes natuurlijk.

Merkwaardigerwijs zou het vee en de andere dieren de week erop gezegend worden, waarbij men met het gezegende brood langs de woningen en stallen zou gaan.

In Blehen is de artisanale brouwerij St. Antoine, een mini-brouwerij met een capaciteit van 600 liter per brouwsel. Vanuit het perspectief van Antoniania is het belangrijkste product natuurlijk de “Cuvée St.Antoine”, een bier dat trouwens ook in Flobecq, zeker tijdens de Antoniusvieringen, gedronken wordt.

Buissenal (G 19)

Église St-Antoine l’Ermite et St-Martin

16e eeuw

Bij ons bezoek op 15 juli 2008 aan Buissenal, blijkt de kerk tot onze verrassing open te zijn.

Helaas, om diefstal te voorkomen, heeft men het prachtige Antoniusbeeld van 1551-1610 vervangen door een plaat met een afbeelding daarvan.

Boven deze plaat hangt een schilderij van Antonius, die belaagd wordt door een vuurspuwende draak en een slang. Zijn assistent, het varken, lijkt de slang aan te vallen.

Er schijnen hier ook nog Antoniusvieringen te zijn, in ieder geval zou er een mis zijn, op of rond de 17e.

La Clouse (U 18)

Église Saint-Antoine Ermite

1644

Het gehucht werd eerst naar een nabij stromend riviertje, dat “la Berwinne” heet, Birven genoemd.
In het jaar 1644 staat de prins-bisschop Louis-Ferdinand van Beieren, het gehucht, dat toen redelijk belangrijk was, toe dat een kluizenaar, Pierre-Michel geheten, zich op zijn grondgebied vestigt. Deze bouwt er een bescheiden kapel die al snel door de boeren uit de omgeving “Op de Kluis“ wordt genoemd. Aldus wordt de oorsprong van de kapel en de naam van de parochie verklaard.		De huidige kerk is in 1789 gebouwd. Het is echter niet duidelijk , waarom het een Antoniuskerk (geworden) is. Bij ons bezoek op 23-06-07 (het is Saint Jean) is er een kerkdienst en zijn er zo’n 20 mensen in de kerk en 7 in het koor op het balkon.

	Er is een zeer fraai glas-in-lood-raam van Antonius, met schaapachtig varken; Antonius staat met één voet op vlammen. In plaats van een boek heeft hij een tekstrol in de rechterhand; iets te lange T-staf.
	Bij de koster informeer ik naar beelden, en na enige tijd bekent hij dat er nog een 16e eeuws beeld van Antonius is, veilig verborgen. Hij vraagt wel 5 keer of ik toch niet kom om het te stelen. Na de mis toont hij het beeld (links). Het is zeer mooi; vlammen aan de voeten; aandachtig varkentje; klokje aan het koord van de pij en nog twee klokjes aan de T-staf, waarschijnlijk van renter datum; de T-staf heeft een correcte lengte; hij draagt een correct hoofddeksel.
Eén keer per jaar, op de zaterdag voor of na de 17e januari wordt het beeld getoond. Er is dan ook zegening van brood, voor de mensen, niet voor dieren. En het Antoniusreliek (een kleine ronde theca, geloof ik) wordt dan gekust.

Crombach (V 21)

Église Saint-Antoine Ermite

1644

Antonius is de patroonheilige van Crombach en zijn naamfeest wordt er gevierd, hoewel me niet duidelijk is in welke mate.

Toen wij Crombach in november 2007 bezochten, was de kerk open omdat er repetities van een Nederlands (!) zangkoor plaatsvonden. De kerk wordt voor het eerst in 1308 genoemd en de huidige klokkentoren stamt uit die tijd. In 1755 is deze gerenoveerd en is het gotische koor gebouwd. Blok veertiende eeuw overleefde de gotische koor en de waarvan. In 1970 werd een nieuwe kerk gebouwd aan weerskanten van de oude. Een vreemd resultaat, zoals de foto's hierboven laten zien.

Het Antoniusbeeld is van 1701-1710, en zoals de zwart-wit foto laat zien had Antonius oorspronkelijk geen varkentje bij zich, en staat het er nu gewoon los naast.

Er is een St. Antonius Junggesellenverein, die in 1904 werd opgericht.

Flobecq (Vloesberg) (H 18)

Église St. Luc & Antoniades

We bezochten Flobecq op 15 juli 2008. Via internet had ik al heel wat informatie verzameld; er zijn heel wat sites met erg veel foto’s van de Antonius-vieringen die hier Antoniades worden genoemd. Maar over de kerk was ik eigenlijk niets tegengekomen. Het blijkt geen Antoniuskerk te zijn, maar hij is gewijd aan St. Luc.
	Evenzogoed zijn er diverse Antoniusbeelden in de kerk.

Zo is Antonius te zien op een mooi glas-in-lood raam, als steun voor een balk (16e eeuws) en als standbeeld. Deze beelden en het glas-in-lood raam tonen Antonius in zijn traditionele gestalte, i.t.t. het beeld vóór de kerk. Vreemd slordig is wel dat bij het beeld de staf van Antonius vervangen is door een dun takje. Het varkentje zit echt leuk op zijn kont.

Bronzen beeld

De meest opvallende aanwezigheid van Antonius in Flobecq is het moderne bronzen beeld vóór de kerk.
Het is vervaardigd door de Bulgaar Emile Mirchev, een relatie van de vrouw van de burgemeester, en werd onthuld in 2006. De invloed van het “Oostblok” is duidelijk zichtbaar in de vormgeving. Antonius is hier een soort “socialistische” strijder geworden, en zijn staf wordt als een revolutionaire hamer omhoog geheven.
Het is een dynamiek die gewoonlijk ontbreekt in traditionele Antoniusbeelden, en ook op een ander punt, zoals in het losstaande varken, heeft de kunstenaar zich niet aan de gebruikelijke iconografie gehouden.

De verering van Antonius zou hier in 1887 gestart zijn met de oprichting van een Confrèrerie St Antoine l' Ermite.
De oprichters wisten een beeld te bemachtigen (ik neem aan dat dit het beeld is dat nu in de kerk staat) en de Abt van het Cisterciënzer klooster van Westvleteren verschafte hen relieken van Antonius.

Antoniades
De Antoniades duren wel tot 9 dagen. Het religieuze element lijkt er grotendeels uit verdwenen.
	In de diverse programmaoverzichten zie ik nergens iets vermeld van een kerkdienst of mis; er is geen zegening van brood, dieren of tractoren; er is geen religieuze processie met bijvoorbeeld het beeld van Antonius.

Het geheel maakt toch vooral een folkloristische en populair-culturele indruk. De processie is dan ook eerder een carnavalsoptocht met verklede mensen, vooral kinderen, en “reuzen” en andere dieren, zoals giraffen, neushoorns en een groot varken van papier-maché.
Het is een folkloristische stoet, ‘een praalvertoning van theater van de straat die de grootste internationale gezelschappen bijeenbrengt’.
Verder zijn er nog toneelvoorstellingen, muziekuitvoeringen, openingen van schilderijtentoonstellingen; een inhuldiging van de “Compagnons de St - Antoine”; enzovoort.

Varken
Het papier-maché varken van zo’n 4 meter wordt vervaardigd door het culturele centrum, in samenwerking met leerlingen van het lager onderwijs.
Het varken wordt verbrand in Flobecq, wat erop wijst dat het hier wordt gezien in zijn ‘duivelse gedaante’, als vertegenwoordiger van de wellust, de vraatzucht, het kwaad dat bestreden en overwonnen moet worden. Dit is een veel voorkomende misvatting, waar ik in mijn pagina over het varken op wijs. De opvatting van het varken als ‘duivels’ wijst erop dat men de beeldende traditie eigenlijk vergeten is. Terwijl de voorbeelden ervan nog voorhanden zijn.
De beeltenissen in de kerk van Flobecq tonen nog duidelijk het karakter van het varkentje als assistent van Antonius.

Vuur
	Het is geen echt vreugdevuur dat hier wordt gestookt, geen prachtige brandstapel, maar het wordt gemaakt van bijeen geraapte rommel. Maar evenzogoed toch wel interessant dat vuur en vuurwerk in de festiviteiten een rol van betekenis spelen.
Vuur is in de Lage Landen een weinig voorkomend element in de Antoniusvieringen; alleen eigenlijk in Salphen. En Vloesberg ligt op de grens van Vlaanderen en Wallonië, dus alle soorten vuur in deze contreien zijn een interessante aanvulling.

Het varken speelt een stuk traditionelere rol bij de gezamenlijke maaltijd: het varken wordt dan aan het spit geroosterd.

Sinaasappels
Een ander aspect van deze Antoniades lijkt een interessante connectie te tonen met vieringen in het Mediterrane deel van Europa.
	Dat zijn namelijk de sinaasappels die de prachtig geklede kinderen in de hand en in mandjes meedragen. En dan zijn ze nog behangen met prachtige klokjes en bellen!

Bier		Wandeltocht
	Tijdens de Antoniades wordt het speciale Antoniusbier, “la cuvée St-Antoine”, geschonken. Toen wij er waren, in juli 2008, bleek dat op dat moment niet het geval te zijn, maar men wist ons wel de weg te wijzen naar een drank-groothandel-hal, “Drink Soetens“, aan de rand van het dorp waar het inderdaad verkrijgbaar was, evenals Antonius-bierglazen. Dit bier wordt eigenlijk gebrouwen voor de Antonius broederschap in Blehen, waar Antonius ook uitbundig gevierd wordt.
Er wordt vanuit Flobecq, tijdens de Antoniades, ook een Antonius wandeltocht georganiseerd, de “Marche de Pourchau de Saint Antoine“, die aangegeven wordt met kleinen varkentjes.
Links (met veel plaatjes en agenda's) * * * * * * * * *

Meer Antonius plaatsen A-G

Abée (R 20)
Chapelle Saint-Antoine; statue Saint Antoine abbé; inscription, gravé: inscription de donation: don d'Englebert de Fronville en 1652 (Zie links onder).
Boeur (U 22)
Église St-Antoine, ermite, 1907. Patron du lieu: St-Sulpice.
Gentinnes (M 19)
De Kapel van St. Antonius de Kluizenaar, ook bekend als de Chapelle du Comte (Kapel van de Graaf), werd in de late 18e eeuw gebouwd, en staat op het kruispunt van de Rue des Maïeurs en de weg die naar de Rue des Communes leidt (zie links).