Antonius in de beeldende kunst

Het overzicht van kunsten en thema's hieronder heb ik in een soort tijdsverloop weergegeven, hoewel de verschillende kunsten elkaar natuurlijk zijn blijven overlappen.

De beeldhouwkunst is waarschijnlijk ouder dan de grafische en deze is weer ouder dan de schilderkunst.
Thematisch gezien is geleidelijk een verschuiving van:

magisch/mythologisch (de "afgods"-beelden),
naar devotioneel/legendarisch (beelden en schilderijen) en mythologisch/legendarisch (grafiek),
naar sensationeel (Bezoekingen),
naar sensueel (Verzoekingen),
tot cynisch (Bezoekingen en Verzoekingen).

De eerste groep thema's (tot de Bezoekingen) zien we natuurlijk vooral in religieuze context; de laatste groep vooral in seculiere context, en de Verzoekingen eigenlijk alleen in een 'wereldse' omgeving. Geleidelijk gaan de laatste twee thema's overheersen.

De oudste ons bekende afbeelding van Antonius, samen met Paulus; een reliëf op een zandstenen kruis te Ruthwell (Schotland) uit de 7e eeuw.

De andere kunsten

Voor literatuur, poëzie, toneel, opera en film, geldt eigenlijk dezelfde observatie die ik hier t.a.v. beeldende kunst maak. Ook in deze kunstvormen is namelijk thematisch gezien een verschuiving merkbaar van vrome hagiografie (beginnend natuurlijk met de Vita door Athanasius), tot stichtelijke voorbeelden in kloosterwerken, en later — vanaf de 19e eeuw — de kritische en sarcastische tot cynische kunstproducten.
Dit zien we ook in de beschrijving van de Antonianen: die worden van meet af aan met ironie en cynisme bekeken.
In de muziek doet zich dit verschijnsel overigens niet voor: die blijft devotioneel, lyrisch, poëtisch.

Thema's in de Beeldhouwkunst & Grafische kunst & Schilderkunst

In de beeldhouwkunst zien we globaal de volgende thema's:

in de vrijstaande beelden, voornamelijk zijn "portret", met wisselende attributen, maar meestal natuurlijk met zijn varkentje
in de stenen reliëfs, de bezoekingen van Antonius en zijn ontmoeting met Paulus van Thebe
in de houten reliëfs, de bekende scènes uit zijn leven, zoals het wegschenken van zijn bezit, of zijn sterven

In de grafische kunst (illustraties en illuminaties) zien we ongeveer dezelfde thema's:

zijn "portret", met wisselende attributen, maar vaak natuurlijk met zijn varkentje, als monnik en beschermheilige
scènes uit zijn leven, zoals voor of in zijn hermitage, zijn sterven
scènes met Paulus van Thebe, het samenzijn met Paulus en het wonder van de kraai met het brood
de bezoekingen door monsters, duivels en demonen

In de schilderkunst (schilderijen en glas-in-lood ramen) zien we globaal de volgende thema's:

zijn "portret", met wisselende attributen, soms met zijn varkentje, als monnik, beschermheilige en genezer
Antonius in gezelschap van andere heiligen en de heilige Familie
scènes met Paulus van Thebe, op weg ernaar toe in de woestijn, het samenzijn met Paulus en het wonder van de kraai met het brood, het opstijgen van de ziel van Paulus, de begrafenis met assistentie van de twee leeuwen
scènes uit zijn leven, zoals het ontvangen van zijn roeping in de kerk, het wegschenken van zijn bezit, voor of in zijn hermitage, zijn sterven
de bezoekingen door monsters, duivels en demonen
de verzoekingen door wellustige vrouwen, goud, spijzen, etc.

Zie voor deze thema's vooral ook mijn pagina over het Louvre.

Illuminatie uit een Getijdenboek, 1488, uit Avignon.

Aangezien op zo veel pagina's op deze site al beeldende kunst voorkomt, zal ik hier niet zoveel tonen. Maar zie bijvoorbeeld de pagina's van de "losse" beelden in Frankrijk (A-C; D-L; M-R; S-S; T-Z), het Louvre, en andere Parijse en Franse musea (A-L en M-Z) en de losse beelden in België (A-B; C-G; H-L; M-O; P-S; T-Z).
Ook is er een aparte pagina voor de Illuminaties in Middeleeuwse Handschriften.

Portret

Beeldhouwkunst & Grafische kunst & Schilderkunst

Van de Heilige Antonius zijn ‘portretten’ geschilderd (hoewel niemand natuurlijk wist hoe hij precies eruit gezien heeft) door vrijwel alle belangrijke schilders van de afgelopen eeuwen.
Als we kijken naar de meer toegepaste kunst rond Antonius, zoals sculpturen en reliëfs voor in de kerk, en de grafische kunst — illustraties en versierde hoofdletters — dan zien we dat vooral gekozen wordt voor het picturale thema van de oude monnik, geleund op zijn staf, boek in de hand, varkentje aan de voeten.

Er is enig verschil in het gebruik van iconografische attributen in de schilderkunst, de grafische kunst of de beeldhouwkunst.
Het vuur, bijvoorbeeld, dat we bij de sculptuur (uit Beauvais) hier rechts aan de voeten van Antonius weergegeven zien, komt veelvuldig voor bij zijn sculpturen; ook in de grafische afbeeldingen staat hij vaak in de vlammen. In de schilderkunst komt dit zo niet voor. Als daar al vuur is, dan is dat veelal een brand of brandend gebouw (vaak een kerk, en zoals op de tryptiek van Jeroen Bosch hieronder, een Antoniuskerk) op de achtergrond.

Duiveltjes of demonen komen zowel in de schilderkunst, de grafische kunst als in de beeldhouwkunst voor, maar een demon in de sculptuur is altijd duidelijk 'verslagen' of — letterlijk — onderworpen.

Wat betreft de andere iconografische attributen, zijn er niet zulke duidelijk verschillen tussen de diverse media. Varkentje, klokje, T-staf, T-embleem, boek, bidsnoer, haar, baard, monnikskap, en monnikspij komen alle daarin voor.
De vraag is natuurlijk waar deze iconografische accentverschillen op duiden. In de eerste plaats zal het een praktisch karakter hebben: de schilderkunst maakt verfijnder weergave mogelijk wat de herkenning van de persoon vergemakkelijkt, terwijl daarentegen het grovere en beperkter medium van de toegepaste kunst een duidelijker symboliek noodzakelijk maakt, een soort emblematisch weergave. In de tweede plaats echter, zou het ook op een inhoudelijk verschuiving kunnen duiden: de schilderkunst is in het algemeen van later datum dan de toegepaste kunst, dus het zou kunnen zijn dat bepaalde aspecten van Antonius in die latere periode belangrijker werden geacht. Duidelijk is wel dat er zo twee naast elkaar staande beeldende tradities zijn ontstaan.
Daarbij valt nog op te merken dat de makers van de schilderijen meestal wel met name bekend zijn, terwijl de makers van de sculpturen veelal anoniem zijn. En tenslotte: de beelden zijn devotionele objecten (zie hieronder "afgodsbeelden")

Scènes uit zijn leven

Schilderkunst & Grafische kunst & Reliëfs

De meest weergegeven scène uit zijn leven is waarschijnlijk het wegschenken van zijn bezit aan de armen. Hier zijn niet alleen veel schilderijen van, maar vooral ook reliëfs in kerken.
Zijn sterven, omringd door zijn discipelen — meestal twee, wat correct zou zijn, maar soms een heel gezelschap, zoals hier rechts — wordt vooral op schilderijen weergegeven. Vóór of in zijn hermitage zittend, biddend, is een goede derde. Deze treffen we vooral bij de miniaturen aan.

Een enkele keer zien we een schilderij dat het ontvangen van zijn roeping in de kerk verbeeldt.	Het Sterfbed van Sint Antonius; Peter Paul Rubens (1557-1640); Sint-Janskerk, Antwerpen & verzameling dr. Karl graaf von Schönborn, Pommersfelden.

Scènes met Paulus van Thebe

Schilderkunst & Grafische kunst & Reliëfs

Naast deze verzoekingen zijn er ook andere gebeurtenissen uit het leven van Antonius die tot de verbeelding spraken, zoals zijn ontmoeting met de kluizenaar Paulus, van wie beweerd werd dat hij nog eerder dan Antonius voor een leven in de woestijn gekozen had.
Het wonder van een vogel die elke dag voor Paulus een half brood kwam brengen, en nog groter wonder dat deze vogel op deze dag opeens een heel brood kwam brengen, voor Paulus en Antonius, is ook herhaaldelijk door kunstenaars verbeeld. En zoals we hierboven bij het reliëf van Ruthwell zagen, is deze voorstelling al heel vroeg populair.

Paulus en Antonius breken het brood; van een onbekende Vlaming, Louvre, Parijs.

Andere favoriete afbeeldingen zijn Antonius op weg naar Paulus toe door de woestijn, het zien van opstijgen van de ziel van Paulus, de begrafenis met assistentie van de twee leeuwen.

Met de Heilige Familie en/of andere heiligen

Schilderkunst & Grafische kunst


Antonius bij de Aanbidding door de Drie Magiërs van het Jezus-Kind. ± 1400; J. Paul Getty Museum. Antonius heeft een zeer fraaie T-staf en mooi klokje; zijn varkentje springt leuk naar hem op.

	De heilige met wie Antonius het meest wordt afgebeeld is de heilige perlgrim Rochus, ongetwijfeld omdat deze ook een pestheilige is. Ook de martelaren Sebastanus en Laurentius zijn vaak in zijn gezelschap. Maar de afbeeldingen met Maria en Jezuskind zijn in deze categorie misschien wel het meest frequent.
	Antonius Sebastanus en Rochus. ca.1510-1515; Maestro di Tavarnelle; Museo di Arte Sacra, San Casciano Val di Pesa.

De Bezoekingen

Schilderkunst & Grafische kunst & Reliëfs

De schilderijen die als "Verzoekingen" getiteld zijn, vertonen toch meestal duidelijk te onderscheiden Verzoekingen (door wellustige vrouwen, goud, spijzen, bezit, etc,) en Bezoekingen (door monsters, duiveltjes en demonen). Hoewel beide types dus in de regel als 'Verzoekingen" worden aangeduid lijkt het mij zeer zinvol om tussen deze twee zeer uiteenlopende manifestaties van de duivel een duidelijk onderscheid te maken.

De Bezoekingen verschaften de mogelijkheid allerlei 'eigentijdse" angstvisioenen weer te geven. Hierbij denken we natuurlijk vooral aan Jeroen Bosch, die ook vaak andere mogelijkheden aangreep om duivels, plaaggeesten en hellepoorten te schilderen. De picturale invulling van de Bezoekingen werd meer bepaald door de ‘tijdgeest’ in combinatie met de persoonlijke preoccupatie van de kunstenaar dan door een reconstructie van de ervaringen van Antonius zelf, als zoiets al mogelijk zou zijn aan de hand van de summiere gegevens die uit zijn levensbeschrijving naar voren komen.
Tentazione di Sant'Antonio Abate, (1645) Salvator Rosa, Galleria Palatina di Palazzo Pitti, Firenze.
In tegenstelling tot de duivels en demonen in de sculptuur, zijn de duiveltjes en demonen in de schilderkunst of de grafische kunst vrijwel altijd actief, met pesten of 'verleiden', met trekken en sjorren aan Antonius, of elders drukte makend in de ruimte rondom. In grafische afbeeldingen komen beide voorstellingen voor, zowel de actieve als de onderworpen duiveltjes en demonen.

De Verzoekingen

Schilderkunst

Kunstenaars — en niet alleen de beeldende kunstenaars — hebben zich sinds de Renaissance in toenemende mate laten inspireren door de 'Verzoekingen' van de Heilige Antonius door wulpse dames. Op veel pagina's op deze site zijn daarvan vele voorbeelden te zien. Dit thema in de populaire verbeelding waarschijnlijk het meest beeldbepalend.
	Enigszins cynisch geredeneerd (maar daarom niet minder waar) gaven deze Verzoekingen de kunstenaars de kans zich eens uit te leven in onderwerpen en beelden die normaliter door de Kerk verboden waren, hoewel ze zich ook dan niet alles konden veroorloven. Het ‘aantrekkelijke’ van deze Verzoekingen wordt prachtig weergegeven in een passage uit het toneelstuk De Verzoeking van de Heilige Antonius van Flaubert, waarin de leerling van Antonius hem verwijt: Huichelaar! Je trekt je terug in de eenzaamheid om je lusten beter te kunnen botvieren! Je onthoudt je van vlees, wijn, zweetbaden, slaven en eerbetoon; maar wat laat je je door je verbeelding onthalen op banketten, geurwerken, naakte vrouwen en juichende menigten! Je kuisheid is niets dan geraffineerde zedeloosheid...
De Verzoeking van de Heilige Antonius, 1552, Veronese.
Deze stijl van schilderen en thematiek heeft zeker ook klassieke, "Griekse". antecedenten, hoewel deze afbeeldingen in de ogen van Antonius en tijdgenoten ongetwijfeld als "heidens" betiteld zouden zijn.

Afgodsbeelden

Om nog even terug te komen op de vrijstaande beelden van Antonius. We moeten ons daarbij realiseren dat de beelden (i.t.t. tot de schilderijen) ook vereerd of zelfs aanbeden werden, dat de gelovige geen onderscheid meer maakte tussen beeld en datgene wat dat vertegenwoordigde. In de loop van de geschiedenis was dat niet altijd even aceptabel. Gibbon zegt er het volgende over: De primitieve christenen waren bezeten van een onoverwinnelijke weerzin tegen het gebruik en misbruik van beelden, en deze weerzin kan worden toegeschreven aan hun joodse herkomst en hun vijandigheid jegens de Grieken. In de Mozaïsche wet was iedere uitbeelding van de Godheid streng verboden, en dit voorschrift had zich in de principes en geloofspraktijk van het uitverkoren volk een vaste plaats veroverd. De intelligentie van de christelijke apologeten was gericht tegen de dwaze afgodenaanbidders die voor de materiële producten van hun eigen handen bogen: de beelden van koper en marmer die zij met verstandelijke en lichamelijke vermogens hadden begiftigd, hadden beter van hun voetstuk kunnen afdalen om de creatieve vermogens van de kunstenaar te aanbidden.
	Maar dat veranderde in de loop der tijden, en: In een traag maar onvermijdelijk proces werd de eer die het origineel was bewezen overgedragen op de kopie: de vrome christen bad voor het beeld van een heilige, en de heidense riten van kniebuigingen, kaarsen en wierook drongen weer sluipenderwijs de katholieke Kerk binnen. De gewetensbezwaren die het gevolg waren van ratio of vroomheid werden tot zwijgen gebracht door de overtuigende bewijzen in de vorm van visioenen en wonderen; afbeeldingen die spreken, bewegen en bloeden moesten wel met goddelijke energie zijn begiftigd en konden als geloofwaardige objecten van religieuze aanbidding worden beschouwd.
Hedendaagse "afgoderij" in Lézat-sur-Lèze; het Antoniusbeeld bij de bron vereerd als geneeskrachtig bij kinderziektes.
Het gebruik, en zelfs de verering, van beelden was nog voor het einde van de zesde eeuw stevig gevestigd: ze werden gekoesterd door de liefdevolle fantasie van de Grieken en Aziaten: het Pantheon en het Vaticaan waren opgesmukt met de zinnebeelden van een nieuwe godsdienst, maar de ruwe barbaren en de Ariaanse geestelijkheid in het Westen bereidden hun een koelere ontvangst vanwege de overeenkomst met afgodenverering. En een aspect dat mijn speciale belangstelling heeft, omdat het enigszins zou kunnen aangeven hoe — in ieder geval picturaal — Antonius naar een Germaanse of Keltische godheid gemodelleerd zou kunnen zijn, wordt door Gibbon als volgt verwoordt: De fantasie van de christelijke kunstenaars kon zich alleen laten leiden door de clandestiene imitatie van een of ander heidens model. Maar de beeldenstormers deden al in de 8ste eeuw van zich spreken, aangevoerd door Keizer Leo de Iconoclast. ... hij organiseerde een grote bijeenkomst van senatoren en bisschoppen en vaardigde met hun instemming een wet uit waarin werd bepaald dat alle beeltenissen uit het sanctuarium en van het altaar verwijderd dienden te worden en op gepaste hoogte in de kerken geplaatst moesten worden, waar ze zichtbaar zouden zijn voor de blikken van het volk maar onbereikbaar voor hun aanbidding. In een tweede edict verbood hij zowel het bestaan als het gebruik van godsdienstige afbeeldingen; de kerken in Constantinopel en de provincies werden gezuiverd van afgodenaanbidding; de beeltenissen van Christus, de Maagd en de heiligen werden kapotgeslagen of er werd een glad oppervlak van pleisterwerk over de muren van het gebouw aangebracht.
Tijdens het bewind van zijn zoon echter werd de verering van beelden ... triomfantelijk heringevoerd. Tussen deze twee uitersten heeft de religieuze kunst zich sindsdien bewogen. Het hoogtepunt lag mijns inziens in de 15e en 16e eeuw, gevolgd door de laagtepunten, de beeldenstormen in de 16e eeuw als begeleiding van de Reformatie, en in Frankrijk in de 18e eeuw, tijdens de Franse Revolutie. En tenslotte wordt er zelfs van een Tweede Beeldenstorm gesproken, die van de 60er jaren van de vorige eeuw. Heiligenbeelden, knielstoelen, knielbanken, altaren, tabernakels, koorhekken, communiebanken en relikwieën werden weggegooid, afgebroken, verbrand, begraven of aan de antiekhandel verkocht. Allerlei neogotisch houtsnij- en beeldhouwwerk werd verwijderd, overschilderd of gedecapeerd. Soms werden polychrome muur- en gewelfschilderingen bedekt onder lagen witkalk. Gebrandschilderde glasramen werden door blank glas of eigentijdse abstracte composities vervangen. Het lijkt haast een wonder dat er nog beelden over zijn.

Het drieluik van Jeroen Bosch

Hiëronymus Bosch 1500, Museu Nacional de Arte Antiga, Lissabon, Portugal.

Het Antonius drieluik volgt de overgeleverde verhalen over het leven van de woestijnvader niet op de voet. Het duidelijkst is dat voor ons op het linkerluik.
linkerluik	middenpaneel	rechterluik
Vlucht van St. Antonius.	Verzoeking van St. Antonius.	St. Antonius aan het mediteren.
... Antonius die door demonen wordt aangevallen, [wordt] als uitgangspunt genomen om de eigentijdse corruptie en het geestelijk verval van Kerk, prelaten en geestelijkheid aan de kaak te stellen. De symbolen daarvan zijn voor ons gemakkelijk te duiden, omdat wij weten dat niet alleen Bosch, maar vele anderen met hem die kritiek in woord en beeld tot uitdrukking brachten. Als voorbeeld van de door Bosch gebruikte symbolen zij hier slechts genoemd de monster-prelaat met bul onder de brug, het door een groot mannenlichaam gevormde bordeel waarnaar een andere demonische prelaat wijst, en de kerktoren op een vis met wielen (de vis is een bekend fa//ussymbool en het wiel verwijst naar krijgsuitrusting). Maar om het drieluik recht te doen moet het in de eerste plaats als geheel worden beschouwd	...de hoofdbetekenis schuilt in het middenpaneel. Daar wijst de knielende Antonius, omgeven door duivelse figuren, naar de zegenende Christus achter hem, die door Zijn lijden - gesymboliseerd in een kruisbeeld - het kwaad heeft overwonnen. Bosch geeft ... de heilige weer alsof hij de duivelse figuren vlak bij hem niet eens opmerkt. De demonische gedaanten die hem op het plateau omringen, schijnen deel te nemen aan een plechtigheid die blijkens alle symbolische attributen een godslasterlijk en liederlijk karakter heeft. Om het plateau heen overheersen gestalten, wier symboliek overwegend naar wellust verwijst. In het water bevinden zich gedrochten, die heksen zouden kunnen symboliseren. Bijvoorbeeld de in een dorre boom vergroeide vrouwen, waarvan er een, voorzien van agressieve attributen, van links komt aanstormen. Haar gepantserde hand rust op een duivelfiguur, waarmee zij als het ware een paar vormt. De andere boomvrouw zit op een met een rode lap omhangen rat. Zij klemt een baby in haar armen en bij haar demonische staart staat een ander kind.	[Hier staat] een - liederlijke - scène met vrouwen centraal. Meestal wordt deze opgevat als een vrije interpretatie van de verleidingspoging door de duivelkoningin in het Vaderboek. Antonius zou zich daarvan afkeren om zich dan geconfronteerd te zien met die andere bron van wellust: het overdadig spijs- en drankgebruik. Is het echter zo duidelijk dat Antonius zich bewust is van de scène achter hem? De naakte vrouw in de holle boom, waarover een rode lap is gedrapeerd, kijkt niet eens naar hem, maar in de richting van een vis met pijl (twee fa//ussymbolen tegelijk) die haar door een aap-duivel wordt gepresenteerd. Een oude vrouw van het type koppelaarster schenkt drank in voor een padachtige duivel. Hij houdt de rode lap op die als een tent over de naakte schone hangt. Allerlei andere se+suele symbolen completeren de scène. In de richting van de heksenleer wijst ook de in de lucht vliegende vis waarop een dikbuikig mannetje en een roodgekleed vrouwtje zitten. Het mannetje draagt een stok met een soort ketel eraan.
Een vis in de lucht was een traditioneel motief binnen de profane voorstelling van de 'omgekeerde wereld'. De bereden vissen in de lucht op alle drie de panelen geven er een extra se+suele betekenis aan. Een bevestiging van deze aanwending van de symboliek van de verkeerde wereld zou afgeleid kunnen worden uit een viertal figuurtjes 'op hun kop'. Zij begeleiden de padachtige duivel die de onverstoorbare Antonius op het linkerluik in de lucht meevoert. Een mannetje en een vis bevinden zich in een schuit en slepen een omgekeerd gedrochtje in een bootje achter zich aan.