Antonius in Middeleeuwse Handschriften


	Heures. ±1440. Le Mans.
	Sint Antonius wordt geslagen door duivels. Heures à l'usage de Paris. ±1470. Maître François. Chambéry. (Voor een andere versie, zie hieronder links.)
	Heures à l'usage de Bourges. Vóór 1530. Romorantin.


Les attaques du démon. Horae ad usum Romanum. 15e eeuw. Bibliothèque Nationale de France.	Saint Antoine. Heures de Louis de Savoie. 15e eeuw. Bibliothèque Nationale de France.	Saint Antoine. Heures à l'usage de Jean de Montauban. 15e eeuw. Bibliothèque Nationale de France.
Voor nog meer Illuminures in Frankrijk, zie ook Musea in Parijs, Bibliothèque Nationale de France.


	Heures à l'usage de Rome. 15e eeuw. Angers.
Heures à l'usage de Paris. ±1490. Aix-en-Provence.		Heures à l'usage de Rome. 1488. Avignon.


				Heures à l'usage de Paris. ±1470. Dole.
				Officia aliquot sanctorum.15e eeuw. Carpentras.
			(l) Heures à l'usage de Rome. 15e eeuw. Chaumont. (m) Heures à l'usage de Rome. 15e eeuw. Châlons-en-Champagne. (r) Saint Maur; Saint Antoine abbé; Saint Vincent; Saint Paul. Calendrier des bergers. 1493. Angers. Zie het hangende ex-voto of geamputeerde voetje bij Antonius.


		Heures à l'usage de Rome. ±1510. Tours.
		Sint Antonius Abt en Sint Paulus Heremiet. Heures à l'usage d'Autun. ±1480-1490. Autun.
Heures à l'usage de Besançon. Vóór 1398. Vesoul.


Donateur bidt tot Sint Antonius Abt. Recueil de prières. 15e eeuw. Sens.	Zwarte Zee omringd door Sint Antonius Abt, Johannes de Doper, Sint Julien en een draak. Zeekaart. 13e eeuw. Lyon.


Heures. ±1470. Maître de Genève. Rouen. Behalve een varkentje achter Antonius zien we ook nog een leeuwtje en een hyena met twee kinderen. En dan nog die jongeman in het water. Wat voor mirakuleuze legende zou hier uitgebeeld worden?
	Heures à l'usage de Rome. 1533. Avignon. Een varkentje met slagtanden	Pieta, donateur en Sint Antonius Abt. Heures à l'usage des Antonins. 15e eeuw. Clermont-Ferrand. Antoniuskruisen en T-staf; Antonius en een geknielde Antoniaan.


		Bréviaire à l'usage de Langres. Ná 1481. Chaumont.
	(l) Gebedenboek: Antiphonae et orationes. Abruzzes, Italië ; ±1420. Chantilly, Musée Condé. Van de afbeelding (m) heb ik geen informatie, maar (l) en (m) lijken nogal op elkaar, dus vermoed ik dat ze uit hetzelfde boek stammen. Zie de leuke opkijkende, zelfs rechtop staande varkentjes! Het 'losse' vuur (l).

Nederland

De afbeeldingen hieronder zijn afkomstig van de Koninklijke Bibliotheek & Meermanno Collectie. Er zijn verder weinig gegevens, maar ik ga ervan uit dat de dateringen ongeveer net zoiets zullen zijn als de Franse manuscripten, dus van de 14e tot de 15e eeuw.


	Met Franciscus van Assisi. Bisschopsstaf.
	Getijdenboek (gebruik te Utrecht) uit Delft, c. 1440-1460. Grote klok, correct hoofddeksel.
	Illuminator: Meester van Jean Rolin II. Met een engel, en een boer in aanbidding op de achtergrond. Fraai bidsnoer.


	Opkijkend varkentje met slagtanden.	Correct bidsnoer met grote kralen.
	Illuminator: Jean le Tavernier. Zeer mooie prent met grote klok, korte T-staf en twee varkentjes.


	Leuk varkentje. Correct bidsnoer.
	Met Maria en Christuskind. Mooie T-staf. Donateur op de voorgrond.
Zeer fraaie en correcte attributen: T-staf, bidsnoer, en hoofddeksel op de grond. Het varken ziet er wat woest uit.


	In de vlammen. Een T op zijn mantel.	Met Adrianus van Nicomedia (aambeeld, zwaard en leeuw). Vreemd hondachtig varken.
	Officie voor de doden. Met Christus als Salvator Mundi en St. Christophorus die het Christus-kind draagt. Opvallend dat Antonius hier centraal afgebeeld is.


	Illuminator: Boston Meester. Antonius in de vlammen. Fraaie T op zijn mantel. Zijn het nu woeste varkens of duivels?
Opvallend boek. Dat lijkt toch geen bijbel, eerder een astrologische tabel. Varkentje met slagtanden.		Met zijn varkentje ook in de vlammen, en nog een leeuw — zeer uitzonderlijk — met een bel om. Fraaie blauwe T op zijn mantel.


	Bisschopsstaf. Illuminator: Meester Azor (volgeling). Een verleidelijke zeemeermin op de pagina.
	St. Christopherus draagt het Christus-kind. Antonius staat in de vlammen. Illuminator: Late Meester van het Pre-Eykian Realisme.
Antonius in de vlammen, met bel, staf, boek en varken; Sebastianus met boog en pijlen. Illuminator: Meester van Catherina van Cleve.


Sanctorale: feest van St. Anthonius Abt van Egypte. Illuminator: Meester van het Modena Getijdenboek. Bisschopsstaf met klok.

		Antonius draagt een hoofddeksel in de juiste kleur.
Twee klokken.	Antonius wordt gekweld door twee duivels. Hij draagt een hoofddeksel van min of meer correcte vorm, en in correcte kleur. Opkijkend varkentje, met zelfs opgetilde voorpoot.


		Antonius heeft hier een tonsuur die eigenlijk niet bij hem past.
Smeekbede aan St. Antonius Abt van Egypte.
Antonius draagt een hoofdeksel van min of meer correcte vorm, en in correcte kleur.	Een hoofdeksel van min of meer correcte vorm. Mooi klokje.

Malta

In opdracht van de abdij van St-Antoine-l'Abbaye werd een prentenboek over St. Antonius vervaardigd, het Liber vita sanctissimi Anthonii Abbatis, dat in 1426 gereed kwam. Er zijn twee exemplaren van dit boek: één in de bibliotheek van Malta, en één (waaruit de hieronder links getoonde afbeelding) in de Biblioteca Medicea Laurenziana in Florence. Aanvankelijk bevatte het 196 miniaturen met voorstellingen uit leven en legenden van S. Antonius.

Behalve de fraaie onderworpen duivel, is een interessant detail in de afbeelding hierboven de mantel van gevlochten riet of palmbladeren die Antonius draagt, een kledingstuk waarin hij zelden afgebeeld werd (zie verder over Mantel). Dit is de laatste van de miniaturen en toont de aanbieding van het boek aan S. Antonius door de toenmalige abt van de Antoniaanse commanderie.	De gestorven Antonius in de rieten mantel die hij van Paulus van Thebe geërfd had. Zijn twee leerlingen treuren om hem. De engelen links dragen een vaandel dat oorspronkelijk tot de Tempeliers behoorde maar dat nu verwijst naar de Ridderorde gewijd aan Antonius, waarschijnlijk de Ordre Militaire et Hospitalier de Saint-Antoine en Barbefosse. In de achtergrond wordt zijn ziel ten hemel gevoerd.
Helaas zijn deze twee prenten de enige die ik heb kunnen vinden. Voor meer over dit boek, zie de § op mijn pagina over de Antonianen.

Engeland


The Burnet Psalter, Folio 24r. Engeland, ±1400-1450. Marischal College, Aberdeen University. Bisschopsstaf, mooie, grote klok; varkens met slagtanden.
St. Antonius met varkens, bel en boek. Uit het Beaufort Getijdenboek; ca. 1410. British Library, Londen. Leuk opkijkende varkentjes; mooie, grote klok.

U.S.A.

De platen hieronder zijn te vinden in het J. Paul Getty Museum, Los Angeles, CA.

Aanbidding van het Christus-Kind door de Magiërs.
Onbekende artiest. Frans-Vlaams; Bourgondië. ± 1390 - 1410.
Antonius heeft een mooie klok en staf en zijn varkentje kijkt en rijst schattig naar hem op.


Taddeo Crivelli. Italiaans, Ferrara, ± 1469. De kleur van her varken (zwart) is opvallend, evenals die band die hij om zijn lichaam heeft. Dat doet enigszins denken aan de banden om offervarkens in Rome, zoals o.a. in de Curia op het Forum Romanum, en op een schilderij van Mandyn.	Illuminator (of werkplaats van) Meester van het Dresdener Gebedsboek. Vlaams, Brugge, ± 1480 - 1485.
St. Antonius Abt zegent de dieren, de armen en de zieken. Meester van St. Veronica. Keulen; ± 1400 - 1410. Eigenlijk is de T op zijn mantel het enige attribuut waaraan je kan zien dat het Antonius zou kunnen zijn, en de aanwezigheid van mannen op krukken rechts van hem, wellicht lijders aan het Antoniusvuur, doet dat natuurlijk ook vermoeden. Maar verder, vooral wat de tonsuur betreft en de aanwezigheid van al die verschillende dieren, lijkt hij meer op Franciscus. En misschien is het ook wel de laatste, want deze was een bewonderaar van Antonius, en tooide zich ook wel met het T-kruis. Dus misschien is deze plaat altijd al verkeerd geïnterpreteerd.

Twee miniaturen van Lieven van Lathem, Vlaams, Antwerpen, 1469.
	Een Verzoeking van Sint Antonius.
	Antonius (met varken) en Paulus zitten rechts ronder in de hoek. Kardinaal Hiëronymus met leeuw en kerkvaders staan uiterst links; daarboven dalen monniken de berg af; in het midden staan ridders en edelen; rechts burgers. In het midden staat het Kruis met het Lam God's. En in de Hemel God met Christus' lichaam.

De Ontdekking en Translatie van het Lichaam van de Heilige Antonius

Dreux Jean, illuminator; Meester van het Brusselse Romuléon. Vlaams, Brussel of Brugge, 1465 - 1470.
De Ontdekking en Translatie van het Lichaam van de Heilige Antonius vertelt het opmerkelijke levensverhaal van de Heilige Antonius Abt, dat gevolgd wordt door een relaas van de wonderen die door zijn relieken werden bewerkstelligd, allebei in het Frans (Invention et translation du corps de Saint Antoine).
Helaas zijn de op het internet gevonden reproducties niet erg goed van kwaliteit, zodat ik alleen vrij kleine en vage plaatjes kan laten zien. Maar ik toon ze wel vrijwel allemaal, zij het i.h.a. alleen de details en niet de gehele pagina’s (dit geldt vooral voor de verluchtte hoofdletters).


De Heilige Antonius Geeft zijn Kleding aan de Armen; Antonius Gekweld door Verzoekingen; Antonius begraaft Paulus in de Woestijn; De Dood en Begrafenis van de Heilige Antonius.	Keizer Constantijn Bidt in een Kerk; Sophia [zijn dochter] Gekweld door Boze Geesten; In een Droom geeft God Constantijn de Opdracht het Stoffelijk Overschot van Antonius te Zoeken; Bisschop Theophilus vertrekt naar Egypte.

	Sint Antonius Verschijnt aan Bisschop Theophilus en Leidt Hem naar Zijn Hermitage.
	Bisschop Theophilus Ziet de Sterren die Hem naar de Tombe van Sint Antonius zullen Leiden.
	Bisschop Theophilus en Zijn Gezellen Volgen een Ster voor Veertig Dagen.
Bisschop Theophilus Vindt het Graf van Sint Antonius. De twee leeuwen die hier afgebeeld zijn, stammen eigenlijk uit de Vita van Paulus van Thebe.


Het Lichaam van Sint Antonius wordt naar Constantinopel Vervoerd; De Genezing van Twee Lepralijders na het Aanraken van het Lichaam van de Heilige.	Sint Antonius Wekt Drie Mannen die door Leeuwen Gedood zijn tot Leven.	Een Gek wordt Genezen na het Aanraken van het Lichaam van Sint Antonius.	Sint Antonius Redt Vijf Kinderen van de Wolven.	De Zieken in Alexandrië worden Genezen na het Aanraken van het Lichaam van Sint Antonius.


Sint Antonius Wekt een Dode Man tot Leven.	Het Genezen van de Blinden na het Aanraken van het Lichaam van Sint Antonius.	Sint Antonius Stelt Bisschop Theophilus en Gezellen Gerust tijdens een Hevige Storm.	Het Schip van Bisschop Theophilus met de Relikwieënschrijn vóór de Stad Sousa.	De Aankomst van de Schepen in Constantinopel.

	De Aankomst van de Relikwieënschrijn van Sint Antonius bij de Kerk in Constantinopel en het Helen van de Dochter van de Keizer.
	De Keizer van Constantinopel Richt een Schrijn op voor het Lichaam van Sint Antonius.
Een jonge Ridder in Harnas Knielt in Gebed vóór Sint Antonius. Deze miniatuur toont de opdrachtgever van het manuscript in aanbidding vóór Sint Antonius. Deze afbeelding wordt omringd door een kader met daarin het nog niet geïdentificeerde wapenschild van de opdrachtgever.

Onbekende herkomst

Ik weet niet meer waar ik deze plaat vandaan heb, maar hij is toch wel dermate intrigerend dat ik hem toch wil tonen.
We zien de varkens hier namelijk in een nogal dreigende, agressieve gedaante, alsof zij ook aan de kant staan van de duivels die Antonius kwellen.
Het varken speelt hier dus een geheel andere rol dan gewoonlijk, als assistent van Antonius.

Orthodox